آیین‌نامه کیفیت تحقیق در شعب تحقیق سازمان اوقاف و امور خیریه

(اصلاحی 04-08-1382)- شعب تحقیق شامل دو قسمت حقوقی و حسابرسی است و هر شعبه مرکب از یک رئیس و دو محقق می‌باشد.

در هر حوزه تحقیق رئیس شعبه حقوقی ریاست هیات تحقیق آن حوزه را به عهده خواهد داشت جز در تهران که ترکیب و اداره هیات‌های تحقیق به ترتیب مقرر‌ در تشکیلات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه خواهد بود.

تبصره- شرکت هر یک از محققین هر شعبه در رسیدگی با تصمیم رئیس شعبه است.

شعبه صالحه برای رسیدگی به درآمد و هزینه موقوفات و موسسات خیریه مشمول قانون تشکیلات و اختیارت سازمان حج و اوقاف و امور خیریه و‌ آیین‌نامه اجرایی آن شعبه محل مصرف عواید موقوفه و محل ثبت موسسه است و چنانچه محل مصرف عواید یا منطقه فعالیت و عملیات موسسه در حوزه‌های مختلف باشد تعیین شعبه رسیدگی‌کننده با سرپرست سازمان خواهد بود بدیهی است در صورت لزوم شعبه مربوطه می‌تواند به سایر شعب حسابرسی نیابت دهد و شعب حقوقی به امور مربوط به حوزه هر یک از آنها رسیدگی خواهد نمود.

رؤسای شعب حقوقی از بین مستخدمین لیسانسیه حقوق یا الهیات که سابقه خدمات اوقافی یا قضایی آنها کمتر از پنج سال نباشد انتخاب می‌شوند‌ مشروط بر این‌که سابقه محکومیت اداری یا انتظامی از درجه انفصال موقت به بالا نداشته باشند. محققین شعب حقوقی نیز باید واجد شرایط مذکور باشند مگر‌ شرط مدت خدمات اوقافی یا قضایی که حداقل سه سال سابقه خدمات کافی خواهد بود.

رؤسای شعب حسابرسی از بین مستخدمین لیسانسیه مطلع در امر حسابداری با داشتن حداقل 5 سال سابقه خدمت اوقافی انتخاب خواهند شد‌ مشروط بر این‌که محکومیت اداری از درجه انفصال موقت به بالا نداشته باشند محققین شعب حسابرسی باید دارای شرایط مذکور باشند ولی داشتن حداقل سه سال سابقه خدمت اوقافی کافی خواهد بود.

تبصره- سرپرست سازمان حج و اوقاف و امور خیریه در صورت ضرورت می‌تواند از بین افراد مطلع که در امور حقوقی و حسابداری تجربیاتی دارند فردی را به عنوان محقق حقوقی یا حسابرس انتخاب و شاغلین فعلی ادارات و شعب تحقیق را نیز ابقاء نماید.

رئیس دبیرخانه اداره کل تحقیق و مسئول دبیرخانه ادارات تحقیق استان‌ها از بین کارمندان دیپلمه و یا سایر مستخدمین واج دشرایطی که حداقل سه سال سابقه خدمت در امور اوقافی داشته باشند انتخاب می‌گردند.

تبصره 1- سازمان حج و اوقاف و امور خیریه می‌تواند به تعداد لازم شعب تحقیق در مراکز استان‌ها و شهرستان‌ها تشکیل دهد و محدوده فعالیت آنها را به عنوان (‌حوزه تحقیق) معین نموده و عنداللزوم تغییر دهد.

تبصره 2- شعب تحقیق در صورت ضرورت می‌توانند با کسب موافقت اداره کل تحقیق موقتاً از وجود محققین یک شعبه در شعبه دیگر استفاده نمایند.

وظایف ادارات و شعب تحقیق به شرح ذیل است:

الف- وظایف شعب حقوقی:

1- تحقیق و رسیدگی و اعلام‌نظر در مورد تشخیص متولی و ناظر و موقوف‌علیهم موقوفات.

2- تحقیق و رسیدگی و اعلام‌نظر در مورد وقفیت املاک و تشخیص موقوفات عام از خاص.

3- تشخیص موقوفات مجهول‌التولیه یا بدون متولی.

4- رسیدگی و اظهارنظر در مورد تطبیق مصارف درآمد موقوفات با مفاد وقف‌نامه یا سایر اسناد مربوطه در صورت ابهام و یا بروز اختلاف.

5- تحقیق و رسیدگی در مورد تعدی و تفریط یا مسامحه و اهمال متولیان و امناء و نظار و مدیران موسسات خیریه از انجام وظایف یا استنکاف از اجرای مقررات اوقافی در امور موقوفه و موسسات خیریه و تنظیم گزارش و ارسال به دادگاه و در صورت احراز تعدی و تفریط و تخلف، اعلام جرم و انعکاس موضوع به‌دادسرا.

6- رسیدگی و اظهارنظر در مورد مصرف درآمد موقوفات متعذرالمصرف و موقوفاتی که عواید آنها به علت قلت ولو با پس‌انداز چند سال برای اجرای نظر واقف کافی نیست یا به علت کثرت عواید زاید بر مصارف متعارف باشد بر طبق تبصره ماده 8 قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه.

7- رسیدگی و صدور گواهی مصرف نسبت به موقوفاتی که فاقد وقف‌نامه یا مدارک وقفیت معتبر بوده و در سنوات گذشته بر مبنای سیره جاریه عمل شده است.

ب- وظایف شعب حسابرسی:

1- رسیدگی به درآمد و هزینه موقوفات و بقاع و اماکن متبرکه اسلامی و موسسات و انجمن‌های خیریه‌ای که به موجب قانون و آیین‌نامه‌های مربوطه اداره امور‌ آنها به عهده سازمان حج و اوقاف و امور خیریه محول شده یا می‌شود.

2- تطبیق اسناد هزینه و درآمد موقوفات با مفاد وقف‌نامه یا سایر اسناد مربوطه.

3- صدور مفاصاحساب برای اسناد درآمد و هزینه‌هایی که به موجب بند 1 وظایف شعب حسابرسی از طریق ادارات اوقاف به ادارات تحقیق ارسال می‌شود.

4- تطبیق رقبات مندرج در بودجه با وقف‌نامه و یا سایر مدارک معتبر.

5- تطبیق درآمد رقبات مندرج در بودجه با مدارک تعیین‌کننده درآمد.

شعب تحقیق بنا به درخواست اشخاص یا ادارات حج و اوقاف امور خیریه نسبت به موارد مذکور در ماده ششم رسیدگی و اظهارنظر می‌نماید. هرگاه در‌ موارد مذکور اشخاص مستقیماً به دادگاه مدنی خاص دادخواست تسلیم کرده باشند دادگاه می‌تواند مراتب را به اداره حج و اوقاف و امور خیریه و به نزدیکترین شعبه تحقیق ارجاع نموده تا شعبه مذکور بر اساس این آیین‌نامه به موضوع رسیدگی و نتیجه را به دادگاه ارجاع‌کننده اعلام می‌نمایند.

تبصره- ادارات حج و اوقاف و امور خیریه باید ظرف سه روز از تاریخ وصول درخواست و ضمائم، مدارک را به اداره تحقیق مربوطه بفرستند.

وظایف دبیرخانه ادارات تحقیق:

1- ثبت درخواست واصله و تسلیم رسید به متقاضی با ذکر شماره ثبت آن.

2- اگر درخواست از لحاظ طرز تنظیم و یا ضمائم آن ناقص باشد دبیرخانه مراتب را ظرف سه روز پس از وصول جهت رفع نقص به درخواست‌کننده یا وکیل او‌ اخطار خواهد کرد تا ظرف مدت 10 روز از تاریخ ابلاغ اخطاریه با رعایت مسافت رفع نقص کند و الّا تا رفع نقص رسیدگی به درخواست متوقف خواهد شد.

3- پس از آنکه درخواست کامل تشخیص داده شد دبیرخانه نسخه‌ای از آن را با ضمائم در پرونده مخصوص که ترتیب می‌دهد بایگانی و نسخه‌های دیگر را با‌ پیوست‌ها به طرف ابلاغ می‌نماید که ظرف مدت 10 روز از تاریخ دریافت با رعایت مسافت طبق قانون آیین دادرسی مدنی پاسخ کتبی خود را با مدارک مربوط به تعداد تقاضاکنندگان و با یک نسخه اضافی به اداره تحقیق ارسال دارند.

شعب تحقیق در صورتی که رسیدگی به درخواست را خارج از وظایف خود بدانند ضمن تعیین مرجع صالح عدم صلاحیت خود را اعلام خواهند نمود.

تبصره 1- در صورتی که ادارات حج و اوقاف و امور خیریه و اشخاص در مهلت مقرر از پرونده‌های حقوقی رفع نقص ننمایند شعب حقوقی می‌توانند پرونده مربوطه را ارز نوبت رسیدگی خارج نمایند. رسیدگی مجدد منوط به تسلیم درخواست جدید و رفع نقص خواهد بود.

تبصره 2- چنانچه ادارات حج و اوقاف و امور خیریه و اشخاص ذی‌نفع نسبت به پرونده‌های حسابرسی در مهلت مقرر رفع نقص ننمایند شعب حسابرسی پرونده مربوطه را از نوبت رسیدگی خارج نموده در خصوص موقوفات متصرفی مراتب را جهت کسب تکلیف به سازمان مرکزی گزارش می‌نمایند و در مورد‌ موقوفات غیر متصرفی برابر ماده 25 آیین‌نامه اجرایی قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه عمل خواهند نمود.

اگر محل اقامت کسی که شعب تحقیق برای او اخطاریه و دعوت‌نامه می‌فرستند معلوم نباشد و یا به هر صورت ابلاغ مقدور نشود در صورت لزوم شعب تحقیق می‌توانند به تقاضا و به هزینه متقاضی موضوع و اوقاف رسیدگی را یک‌بار به وسیله نشر آگهی در روزنامه رسمی و یکی از روزنامه‌های کثیرالانتشار محلی به طرف ابلاغ نمایند. هرگاه اخطارشونده در مهلت مقرر پاسخ ندهد یا در جلسه رسیدگی حاضر نشود شعب تحقیق به موضوع رسیدگی و‌ اعلام نظر می‌نمایند.

تبصره- در صورت تجدید جلسه نیازی به تجدید آگهی نخواهد بود.

در مواردی که نام اداره حج و اوقاف و امور خیریه در درخواست قید نشده باشد شعب تحقیق موظفند که درخواست و ضمائم آن و وقت رسیدگی و‌ پاسخ را از طریق دبیرخانه تحقیق بهادار حج و اوقاف و امور خیریه مربوطه ابلاغ کنند تا نماینده خود را به شعبه تحقیق اعزام دارد و یا نظر مشروح و مستدل خود را به صورت لایحه ارسال نماید.

شعب تحقیق می‌توانند به تقاضای طرفین قرار استماع شهادت شهود و تحقیقات محلی و ارجاع امر به کارشناس و هر نوع تحقیقات دیگری را که برای روشن شده موضوع لازم بدانند صادر و اجراء نمایند. مخارج اجرای قرار به عهده متقاضی است و در صورتی که شعبه تحقیق استماع شهادت شهود و تحقیقات محلی و ارجاع به کارشناس و هر نوع تحقیقات دیگری را لازم بداند مخارج به عهده طرفین است.

تبصره 1- عدم تودیع دستمزد کارشناس و یا عدم تهیه وسایل اجرای قرار موجب خروج این مورد از عداد دلائل متقاضی خواهد شد.

تبصره 2- تعیین مدت تودیع دستمزد کارشناس حسب مورد به عهده شعبه خواهد بود.

شعب تحقیق می‌توانند تحقیق در هر امری را که لازم بدانند به شعب تحقیق حوزه دیگر نیابت داده و در صورت نبودن شعبه تحقیق به اداره حج و‌ اوقاف و امور خیریه محل محول کنند. در این‌صورت شعب و ادارات مزبور مکلفند مورد نیابت را انجام و نتیجه را با مدارک و مستندات مربوطه به شعبه ارجاع‌کننده ارسال دارند.

شعب تحقیق پس از آماده شدن پرونده برای اظهارنظر ظرف ده روز مبادرت به صدور نظریه می‌نمایند تصمیمات و نظرات شعب تحقیق در کلیه موارد‌ باید موجه و مدلل باشد و ظرف پنج روز به طرفین ابلاغ شود.

رسیدگی در شعب تحقیق به وسیله رئیس و یکی از محققان خواهد بود و نظریه آن دو در صورت توافق مناط اعتبار می‌باشد در هر مورد که اختلاف‌نظر حاصل شود محقق دیگر همان شعبه برای مشاوره در موضوع اختلاف ضمیمه خواهد شد و تصمیمات و نظریه اکثریت ملاک عمل خواهد بود. در صورت غیبت رئیس شعبه رسیدگی به موضوع به عهده محققین خواهد بود و عضو ارشد به جای رئیس شعبه انجام وظیفه خواهد کرد.

ادارات حج و اوقاف و امور خیریه و اشخاص ذی‌نفع در صورتی که اعتراض داشته باشند می‌توانند پس از ابلاغ نظر شعبه تحقیق اعتراض خود را‌ در دادگاه‌های دادگستری طرح نمایند.

قرار تحقیق محلی و استماع شهادت شهود و تعیین خبره و اعطاء نیابت به شعب تحقیق یا ادارات حوزه دیگر قابل اعتراض نیست. ادارات حج و اوقاف‌و امور خیریه و اشخاص ذی‌نفع باید تسهیلات لازم برای اجراء قرار را فراهم کنند.

رسیدگی به درآمد موقوفه قبل از ارسال صورت‌حساب طبق بودجه ارسالی خواهد بود.

تبصره- بودجه‌ای که در سه ماهه آخر سال تنظیم شده و یا بودجه اصلاحی که احتمالاً در طی سال تنظیم می‌گردد همراه با مدارک وقفیت مصرف و با سایر‌ مدارک تاییدکننده درآمد اعم از (‌اسناد اجاره، قراردادها، صورتجلسه، استشهادیه و نظریه کارشناس یا خبره محلی در مورد پذیره و مال‌الاجاره) جهت رسیدگی و محاسبه در اختیار مققین حسابرسی شعبه‌ای که پرونده در آن مفتوح است قرار می‌گیرد.

پرونده حسابرسی موقوفه در اول سال مفتوح و پس از وصول صورت‌حساب و رسیدگی و صدور مفاصاحساب مختومه می‌گردد.

تبصره- رسیدگی به عواید و اسناد هزینه موقوفه بایستی در یک شعبه انجام پذیرد.

شعب حسابرسی تحقیق مکلفند به صورت‌حساب‌های واصله رسیدگی و در صورت داشتن نقص ظرف مدت ده روز به ادارات حج و اوقاف و امور‌ خیریه و اشخاص ذی‌نفع اخطار کنند که در مهلت مقرر رفع نقص نمایند.

صورت‌حساب هر سال در سه ماهه اول سال بعد، ارسال و پس از رفع نقص حداکثر در مدت یک‌ماه رسیدگی و مفاصاحساب صادر خواهد شد.

عواید موقوفه از محل (‌اجاره، پذیره، سرقفلی، اهدایی، نذور و فروش اموال ... و غیره) در مفاصاحساب بایستی به تفکیک و بر اساس بودجه‌های تنظیمی به اضافه موجودی آخر سال اعم از وصولی (موجودی نقدی) و الّا وصولی قید گردد.

تبصره- موجودی اول سال 1363 موقوفات براساس مفاصاحساب‌های صادره برای سال 1362 ملاک عمل بوده و چنانچه مفاصاحساب صادر نشده و یا‌ موجودی مفاصاحساب صادره متضمن لاوصولیها نبوده و یا مورد اعتراض اداره حج و اوقاف و امور خیریه مربوطه قرار گرفته باشد شعبه رسیدگی‌کننده مکلف است به وضع مالی گذشته موقوفه رسیدگی و برای تسریع در امر حسابرسی با مفتوح نگهداشتن حساب‌های قبلی موجودی اول سال 1363 اعم از موجودی نقدی ولاوصولیها را طی صورت‌جلسه‌ای با امضا متولی و ناظر (‌در صورت داشتن متولی و ناظر) و حسابدار و رئیس اداره با استفاده از دفتر معین و تعیین لاوصولیها برابر اسناد و قراردادهای اجاره مشخص نمایند.

صدور مفاصاحسابی که به موجب آن موقوفه بدهکار شود ممنوع است مگر در مواردی که با توجه به تبصره ذیل ماده 6 قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و اوقاف و امور خیریه و طبق نظر کارشناس در امور عمرانی، ثبتی و یا محاکماتی باشد بدیهی است در این‌صورت ضمن رسیدگی به کلیه هزینه‌های انجام شده مبلغ بدهی در توضیحات زیر مفاصاحساب منعکس و در سنوات بعد مبلغ بدهی یا قسمتی از آن تصفیه می‌گردد.

ادارات تحقیق موظفند برنامه منظمی برای رسیدگی به امور حسابرسی شهرستان‌های تابع حوزه مورد عمل خود تنظیم و به ادارات اوقاف شهرستان‌ها ابلاغ نمایند. بر طبق این برنامه شعب حسابرسی در مدت معینی از سال متناسب با حجم کار در هر یک از شهرستان‌ها در همان شهرستان تشکیل خواهد شد و شعبه مربوطه به حساب موقوفات آن شهرستان مطابق مقررات رسیدگی خواهد نمود.

هرگاه ادارات حج و اوقاف و امور خیریه و اشخاص ذی‌نفع در مهلت مقرر اقدام به رفع نقص از اسناد هزینه ارسالی نکنند شعب حسابرسی تحقیق به آن قسمت از اسناد هزینه که متکی به مدارک قابل قبول باشد رسیدگی و به هزینه قطعی منظور نموده و مفاصاحساب صادر خواهند نمود و بقیه وجوه اسناد رفع نقص نشده و مردودی را با ذکر دلیلی جزء موجودی موقوفه منظور می‌نمایند.

تبصره- ادارات تحقیق موظفند کتباً استرداد وجوهی را که در مفاصاحساب صادره مردود اعلام شده است به اداره حج و اوقاف و امور خیریه محل و اشخاص ذی‌نفع ابلاغ نمایند در صورتی که وجوه مذکور تا یک‌ماه پس از قطعیت مفاصاحساب تحقیق مسترد مراتب از طریق اداره کل تحقیق جهت تعقیب قانونی به سازمان اعلام خواهد شد.

پس از رسیدگی به صورتحساب و صدور مفاصاحساب کلیه اسنادی که به حساب پذیرفته شده با مهر (رسیدگی و به حساب پذیرفته شد) ممهور و‌ توسط شعبه مربوطه در پرونده ضبط می‌شود و آن قسمت از اسناد هزینه که مردود می‌شود بایستی به مهر (‌رسیدگی و مردود گردید) ممهور و در پرونده مربوطه نگهداری شود.

تبصره- در صورتی که صاحبان اسناد استرداد اصول اسناد را تقاضا کنند پس از مهر کردن آنها به شرح ماده فوق فتوکپی اسناد با هزینه متقاضی تهیه و بایگانی گردیده و اصول اسناد در قبال اخذ رسید مسترد می‌شود.

(اصلاحی 29-08-1392)- صورت‌حساب موقوفات متصرفی که درآمد آنها تا مبلغ پانصد میلیون ریال است به وسیله شعب حسابرسی تحقیق محل رسیدگی خواهد شد و بیشتر از‌ مبلغ مذکور در شعب حسابرسی مرکز در رسیدگی قرار می‌گیرد.

تبصره (الحاقی 29-08-1392)- سقف صورت‌حساب موقوفات متصرفی قابل رسیدگی در شعب حسابرسی تحقیق محل برای سال‌های آینده بر مبنای نرخ تورم سالانه اعلامی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران توسط سرپرست سازمان اوقاف و امور خیریه تعیین می‌شود.

ادارات تحقیق مکلفند دفاتر مخصوصی برای ثبت موقوفات حوزه مورد عمل خود تنظیم نمایند و بر مبنای آن صورت‌حساب‌هایی را که از ظرف مهلت مقرر در این آیین‌نامه و قانون مربوط نرسیده باشد با صدور اخطار ده روز مطالبه کنند و در صورت عدم ارسال صورت‌حساب موقوفات متصرفی به اداره تحقیق در ظرف مدت سه ماه اول سال بعد، اداره تحقیق موظف است موضوع را جهت اتخاذ تصمیم به سرپرست سازمان حج و اوقاف و امور خیریه اعلام نماید.

(اصلاحی 04-08-1382)- اجرای نظریه‌های شعب تحقیق در موارد تعدی یا تفریط و مسامحه و اهمال متولی یا ناظر، موضوع ماده (7) قانون تشکیلات و اختیارات سازمان حج و او‌قاف و امور خیریه منوط به تا‌یید و صدو‌ر حکم قطعی دادگاه است.

تبصره 1 (اصلاحی 04-08-1382)- سایر نظرات و مفاصاحساب‌های صادره و تصمیمات شعب تحقیق در محدو‌ده و‌ظایف قانونی آنها، برای شعب دیگر و ادارات او‌قاف و امور خیریه و اشخاص ذی‌نفع قابل اجرا است، مگر اینکه از مراجع ذی‌صلاح قضایی دستور توقف موقت اجرای حکم قطعی مبنی بر الغاء یا تصحیح یا تغییر آنها صادر شود.

تبصره 2 (الحاقی 04-08-1382)- تصمیمات و نظریه‌های شعب تحقیق در سایر امور و موضوعات ماده (7) قانون یادشده، مذکور در این ماده، در مواردی که به نظر نماینده و‌لی فقیه و سرپرست سازمان او‌قاف و امور خیریه از نظر موازین شرعی مواجه با اشکال باشد، به درخواست و‌ی به شعبه تحقیق دیگری جهت رسیدگی مجدد ارجاع می‌شود تا نسبت به اصلاح آن اقدام نمایند.

هرگاه در تنظیم نظریه یا مفاصاحساب سهو قلم یا اشتباهات دیگری رخ دهد شعب صادرکننده نظریه یا مفاصاحساب رأساً و یا بنا به درخواست طرفین می‌توانند نظریه و یا مفاصاحساب را تصحیح و اصلاحیه صادر کنند. اصلاحیه در زیر و یا پشت نسخه اصلی نظریه و یا در برگ دیگری که ضمیمه آن می‌شود نوشته و امضاء خواهد شد. به هر صورت صدور اصلاحیه در حواشی کلیه نسخ موجود در پرونده و دفتر نظریات و‌ قرارها باید توسط مسئول دبیرخانه تحقیق قید و امضا و رونوشت نظریه اصلاحی کلیه نسخ موجود در پرونده و دفتر نظریات و قرارها باید توسط مسئول دبیرخانه تحقیق قید و امضاء و رونوشت نظریه اصلاحی به طرفین ابلاغ شود تابع مقررات اصل نظریه می‌باشد.

دادن رونوشت نظریه بدون قید وجود اصلاحیه و ضمیمه بودن آن ممنوع است.

اوراق و اخطاریه‌هایی که در مورد تصمیمات شعب ادارات تحقیق و از طرف آنان صادر می‌شود به وسیله مامورین اوقاف یا مامورین انتظامی ابلاغ خواهد شد.

اداره کل تحقیق به اموری که از طرف سازمان حج و اوقاف و امور خیریه و ادارات تحقیق استان‌ها ارجاع شود در هیاتی مرکب از مدیرکل تحقیق یا‌ معاون وی و رئیس شعبه حقوقی و یکی از رؤسای شعب حسابرسی مرکزی رسیدگی کرده نظریه مشورتی خواهد داد.

مواردی که در این آیین‌نامه پیش‌بینی نشده در حدود صلاحیت قانونی شعب تحقیق بر طبق مقررات قانون آیین دادرسی مدنی و متون فقهی فقهاء عمل خواهد شد.

میرحسین موسوی - نخست وزیر