در این آیین‌نامه اصطلاحات زیر در معانی مربوط به کار می‌رود:

الف- قانون: قانون حفظ کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها - مصوب 1374 - و اصلاحیه آن - مصوب 1385 - که از این پس در این آیین‌نامه به اختصار قانون نامیده می‌شود.

ب- محدوده شهر، حریم شهر، محدوده شهرک و محدوده روستا: محدوده‌ای که بر اساس «قانون تعاریف محدوده و حریم شهر، روستا و شهرک و نحوه تعیین آنها - مصوب 1384 -» به تصویب مراجع قانونی ذی‌ربط رسیده یا خواهد رسید.

پ- طرح هادی روستا: طرحی که ضمن ساماندهی و اصلاح بافت موجود میزان و مکان گسترش آتی و نحوه نیازمندی‌های عمومی روستایی را حسب مورد در قالب مصوبات طرح‌های ساماندهی فضا و سکونتگاه‌های روستایی یا طرح‌های جامع ناحیه‌ای تعیین می‌نماید.

ت (اصلاحی 05-12-1397)- اراضی زراعی و باغ‌ها: اراضی زیر کشت، آیش و باغ‌ها شامل آبی یا دیم اعم از دایر یا بایر و نهالستان و قلمستان که سابقه بهره‌برداری قانونی داشته باشد و اراضی موضوع تبصره (4) الحاقی به ماده (1) قانون.

ث- کمیسیون: کمیسیون تبصره (1) ماده (1) قانون می‌باشد.

ج- کمیسیون تقویم: کمیسیون تبصره (3) الحاقی ماده (2) قانون می‌باشد.

چ- تفکیک: در مقررات ثبتی عبارت است از تقسیم مال غیرمنقول به قطعات کوچکتر.

ح- افراز: در اصطلاح قضایی و ثبتی عبارت است از جدا کردن سهم مشاع شریک یا شرکاء و یا تقسیم مال غیرمنقول مشاع بین شرکاء به نسبت سهم آنان.

خ- تقسیم: اعم است از تفکیک و افراز و غیر آن.

د- تغییر کاربری: هرگونه اقدام که مانع از بهره‌برداری و استمرار کشاورزی اراضی زراعی و باغ‌ها در قالب ایجاد بنا، برداشتن یا افزایش شن و ماسه و سایر اقداماتی که بنا به تشخیص وزارت جهاد کشاورزی تغییر کاربری محسوب شود.

ذ- مالک یا صاحب زمین: شخص یا اشخاص حقیقی یا حقوقی که بر اراضی زراعی یا باغی با ارایه سند مالکیت یا گواهی اداره ثبت مشعر بر مالکیت بوده و یا موافق احکام قطعیت‌یافته صادره از محاکم قضایی مالکیت آنان محقق شده باشد و چنانچه اراضی مذکور در مناطق مشمول اعلان ثبت عمومی و اجباری نباشد و از قدیم‌الایام از سوی اشخاص به عنوان مالک مورد بهره‌برداری واقع و شورای اسلامی محل تصرف مالکانه (قاعده ید) متقاضی را تأیید نماید و مستثنی بودن اراضی مورد نظر از انواع اراضی ملی و دولتی به تأیید مراجع ذی‌صلاح رسیده باشد، مالک تلقی می‌شود.

ر- طرح‌های تملک و دارایی‌های سرمایه‌ای مصوب مجلس شورای اسلامی (ملی - استانی): طرح‌هایی که دارای موافقتنامه مبادله شده بین دستگاه اجرایی و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور و یا استان (بنا به مورد) باشد.

ز (اصلاحی 08-06-1396)- طرح‌های خدمات عمومی مورد نیاز مردم موضوع تبصره (2) اصلاحی ماده (2) قانون منحصراً به شرح جدول پیوست که تأیید شده به مهر دفتر هیأت دولت است، با رعایت ضوابط ذیل تعیین می‌شود:

1- اخذ موافقت اصولی یا جواز تأسیس با رعایت ضوابط استقرار و سایر مقررات مربوط از دستگاه‌های ذی‌ربط.

2- تشخیص ضرورت تغییر کاربری از کمیسیون تبصره (1) ماده (1) قانون.

3- تعیین کاربری توسط کارگروه تخصصی و شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان و در محدوده حریم راه‌های برون شهری توسط وزارت راه و شهرسازی.

4- اخذ پروانه ساختمان از شهرداری‌ها در حریم شهرها و در خارج از حریم شهرها از مراجع صدور پروانه بر اساس ماده (10) آیین‌نامه استفاده از اراضی، احداث بنا و تأسیسات در خارج از حریم شهرها و محدوده روستاها موضوع تصویب‌نامه شماره 31636 /ت 47097هـ مورخ 1391/02/20 و اصلاحات بعدی آن و در محدوده یکصد متر از انتهای حریم راه‌ها و راه آهن از وزارت راه و شهرسازی.

تبصره 1 (جایگزین 08-06-1396)- متقاضیان طرح‌های یاد شده باید در احداث تأسیسات مربوط، ضوابط فوق را به ترتیب اولویت رعایت نمایند.

پیوست

تبصره 2 (الحاقی 08-06-1396)- دستگاه اجرایی صادرکننده موافقت اصولی یا جواز تأسیس موظف است از زمان صدور مجوز و در طول بهره‌برداری و پس از آن به طور مستمر نظارت نموده و در مقاطع زمانی شش ماهه گزارش اقدامات صورت گرفته را به سازمان جهاد کشاورزی استان اعلام و در صورت هرگونه تخلف و تغییر طرح، مراتب را به سازمان مذکور منعکس تا در اجرای ماده (10) قانون ضمن توقف عملیات، نسبت به اعمال ماده (2) قانون و اخذ عوارض مربوط اقدام نماید.

تبصره 3 (اصلاحی 08-01-1403)- در رابطه با طرح‌های توسعه و عمران شهری و تغییرات بعدی آن و نیز ایجاد شهرک‌های مسکونی و افزایش محدوده شهرها به شرح زیر اقدام می‌شود:

1- طرح‌های توسعه و عمران شهری و تغییرات بعدی آن (تصویب و بازنگری) که به تصویب مراجع قانونی ذی‌ربط (شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان - شورای عالی شهرسازی و معماری ایران) می‌رسد، نیاز به اخذ مجوز از کیمسیون ندارد.

2- ایجاد شهرک‌های مسکونی پس از تصویب مراجع ذی‌صلاح و همچنین افزایش یا الحاق اراضی ملی و دولتی به محدوده مصوب شهرها به صورت موردی به عنوان مغایرت اساسی با طرح جامع و تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران با استفاده از اراضی که قابلیت کشت و تولید محصولات کشاورزی را نداشته باشد، در صورت تشخیص ضرورت توسط کمیسیون،‌ از شمول عوارض ماده (2) قانون معاف است.

تبصره 4 (الحاقی 08-06-1396)- در صورت درخواست جدید برای تغییر طرح‌های خدمات عمومی مورد نیاز مردم به سایر طرح‌ها، پس از طرح پرونده در کمیسیون تبصره (1) ماده (1)، موضوع مشمول عوارض موضوع ماده (2) قانون خواهد بود.

تبصره 5 (الحاقی 06-04-1397)- واحدهای اقامتی واقع در مناطق و مجتمع‌های موضوع ردیف‌های (26) و (28) جدول پیوست جزء لاینفک طرح برای استفاده عموم بوده و افراز و تفکیک عرصه و اعیان و فروش و نقل و انتقال به سایر اشخاص حقیقی و حقوقی ممنوع است.

تبصره 6 (الحاقی 06-04-1397)- دستورالعمل تعیین نصاب‌ها، تعاریف، مکان‌یابی و درجه بندی فعالیت‌های موضوع ردیف‌های (26)، (27) و (28) جدول پیوست ظرف یک ماه پس از ابلاغ این تصویب‌نامه توسط وزارت جهاد کشاورزی و سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری تهیه و ابلاغ می‌شود.

تبصره 7 (الحاقی 24-02-1404)- هرگونه تغییر کاربری خارج از نقشه کارگاهی محوطه (سایت پلان) مصوب و پروانه تأسیس یا بهره‌برداری صادره در فعالیت‌های موضوع جدول بند مزبور و اصلاحات بعدی آن بدون اخذ مجوز از وزارت جهاد کشاورزی، تخلف تلقی شده و از تاریخ اعلام، متقاضی، مسئول پیگیری جبران خسارت‌های احتمالی ناشی از تخریب اراضی کشاورزی توسط سرمایه‌گذار خواهد بود. 

تبصره 8 (الحاقی 24-02-1404)- اولویت اجرای طرح‌ها در اراضی درجه 3 و بیشتر خواهد بود و مراجع صدور موافقت اصولی موظفند نقشه کارگاهی محوطه (سایت پلان) اجرایی طرح را با در نظر گرفتن حفظ حداکثری اراضی کشاورزی تنظیم و تصویب نمایند.

جدول مصادیق طرح‌های خدمات عمومی مورد نیاز عموم مردم

س- مجوز موضوع ماده (7) قانون: موافقتی اصولی یا جواز تأسیسی که توسط دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط در چارچوب قوانین و مقررات مربوط صادر می‌شود.

ش- مجوز یا پروانه ساخت موضوع ماده (8) قانون: موافقتی که توسط دستگاه‌های ذی‌ربط در احداث بنا و تأمین و واگذاری خدمات و تأسیسات زیربنایی مانند آب، برق، گاز و تلفن صادر می‌شود.

ص- اراضی داخل محدوده روستاهای دارای طرح هادی مصوب: محدوده شامل بافت موجود روستا و گسترش آتی آن در دوره طرح هادی روستا می‌باشد.