نشست قضایی: امکان تقسیم حبوه بین ورثه به سایر وراث در صورت انحصار اموال به حبوه

برگزار کننده
استان فارس/ شهر کوار

تاریخ برگزاری
1400/08/13

پرسش:

با توجه به حکم فقهی حبوه که طبق ماده ۹۱۵ قانون مدنی کشور به رسمیت شناخته شده است، چنانچه مالی از اموال میت ارزش عرفی قابل توجهی داشته باشد (مثلاً عتیقه یا طلا باشد)؛ به نحوی که مثلاً نصف ارزش ماترک را داشته باشد و این مال مورد ادعای سایر وراث نیز باشد باز هم مشمول حکم حبوه می‌شود یا مقرره مذکور صرفاً اموال معمولی بدون ارزش مادی گزاف را مدنظر دارد؟

متن نظریه هیئت عالی:

در فرض سؤال؛ با توجه به ماده‌ 915 قانون مدنی که منبعث از فقه امامیه و ناظر بر حکم فقهی حبوه در نظام حقوقی است، درصورتی‌که اموال میت صرفاً و منحصر به حبوه نباشد، هرچند ارزش ریالی و عرفی حبوه بیشتر از سایر ماترک متوفی باشد، به پسر بزرگ متوفی تعلق می‌گیرد و جزء ماترک قابل تقسیم بین سایر وراث محسوب نمی‌شود؛ لیکن اگر ترکه منحصر به همان اموال (حبوه) باشد، بین ورثه تقسیم خواهد شد.

نظر اکثریت:

            ماده 915 قانون مدنی که بروز حکم فقهی حبوه در نظام حقوقی ایران است اطلاق دارد و در این خصوص تمامی فقها اتفاق‌نظر بر شمول حبوه نسبت به تمامی مصادیق مذکور دارند به جز دکتر شهیدی. شرع انور اسلام پسر بزرگ را جانشین پدر دانسته و تکالیفی بر عهده پسر بزرگ میت قرار داده است و نفس حکم حبوه نیز برای جبران زحمات وی است؛ لذا فرقی میان اینکه یکی از اموال مقرر در ماده قانونی مذکور ذی‌قیمت باشد یا ارزش عرفی معمولی داشته باشد وجود ندارد و در هر صورت به عنوان حبوه به پسر بزرگ میت می‌رسد. ضمن اینکه خود حبوه نیز نوعی ارث است و منافاتی با سایر احکام ارث ندارد.
        

نظر اقلیت:

            اموال مذکور در متن ماده قانونی مورد سؤال از جمله انگشتر و شمشیر هر شخص در فرهنگ کهن نماد شناخت ایشان و جلوه شخصیت ایشان بوده است و در فرهنگی که پسر بزرگ را جانشین پدر می‌داند حکم حبوه وضع گردیده تا به نوعی پسر علاوه بر خلافت عرفی ظواهر خلافت را نیز دارا باشد؛ لذا به نظر می‌رسد فلسفه وضع این حکم ارزش معنوی اموال بوده و ارتباطی به ارزش مادی آنان ندارد اما در حالتی که یکی از اموال مذکور ارزش مالی بالایی داشته باشد با شمول حکم حبوه بر آن موجبات تضرر سایر وراث غیر از پسر بزرگ فراهم می‌شود و چه بسا با ایجاد کینه‌توزی زمینه اختلاف بین وراث را نیز فراهم سازد، به ویژه در حالتی که میت ذاتاً به لحاظ علاقه خاصی به یکی از اموال مذکور در ماده بخواهد جنس اعلا و کمیابی از اموال مذکور را تملک نماید که بخش اعظم دارایی او را شامل شود؛ لذا در فرض اخیر فلسفه ذاتی حبوه وجود ندارد و طبق اصل می‌بایست مال مذکور بین تمامی وراث تقسیم گردد.
        

مستندات قانونی:

ماده 861 قانون مدنی

واژگان کلیدی:

حبوه ارث ارزش عرفی ارزش مادی گزاف وراث

05 اردیبهشت 1405 6