نشست قضایی: حدود اختیارات قاضی اجرای احکام کیفری در انطباق رای با قوانین

برگزار کننده
استان تهران/ شهر رباط کریم

تاریخ برگزاری
1400/09/25

پرسش:

ماده 491 قانون آئین دادرسی کیفری مقرر داشته است: «هرگاه قاضی اجرای احکام کیفری، رأی صادره را از لحاظ قانونی لازم‌الاجراء نداند، مراتب را با اطلاع دادستان به دادگاه صادرکننده رأی قطعی اعلام و مطابق تصمیم دادگاه اقدام می‌کند.» از این لحاظ اختیار قاضی اجرای احکام کیفری در اعمال ماده 491 قانون آئین دادرسی کیفری تا چه حدودی می‌باشد؟ توضیحاً اینکه آیا حدود اختیارات قاضی اجرای احکام کیفری در ماده 491 قانون آئین دادرسی کیفری مقید به موارد مذکوره در ماده 490 قانون آئین دادرسی کیفری (در خصوص تشخیص آرای قطعیت یافته) می‌باشد یا قاضی اجرای احکام می‌تواند اگر رأیی را که به هر علتی لازم‌الاجرا نداند، به دادگاه رسیدگی کننده اعاده نماید؟ (مثلاً آیا قاضی اجرای احکام می‌تواند مدعی آن باشد که تفهیم اتهام یا رسیدگی یا میزان مجازات صادره حسب مورد توسط قاضی اشتباه بوده و به دادگاه اعاده نماید؟)

متن نظریه هیئت عالی:

به نظر می‌رسد حدود مسئولیت قاضی اجرای احکام مواردی است که در ماده 491 قانون آیین دادرسی کیفری آمده است که باید مراتب را با اطلاع دادستان به دادگاه صادرکننده رأی قطعی اعلام نماید.

نظر اکثریت:

            اجرای حکم مجازات، یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین مراحل دادرسی کیفری و مرحله نهایی اجرای عدالت و حتی اعتماد عموم به دادگستری است. در حال حاضر جهت اجرای بهتر مجازات، در قوانین کیفری مقامی با نام «قاضی اجرای احکام کیفری» پیش‌بینی شده که این قاضی در مرحله اجرای حکم و حتی مرحله بعد از اجرای حکم دارای وظایف و اختیاراتی است که فراتر از دادیار در معیّت دادگاه است. بنابراین پیش‌بینی نهادی به نام قاضی اجرای احکام در سیستم کیفری بیانگر این است که دخالت و حضور دستگاه قضایی پس از صدور حکم محکومیت لازم و ضروری است و قاضی اجرای احکام فقط اجراکننده مجازات نیست و وظیفه او به اجرای مجازات محدود نمی‌شود؛ بلکه همانطور که از نام او برمی‌آید این قاضی، سعی در انطباق احکام با روحیات و شخصیت مجرمین و محکومین و قوانین و مقررات می‌نماید و بر اساس قانون آیین دارسی کیفری، قاضی اجرای احکام کیفری اختیارات و وظایف فراوانی دارد که اهم آن؛ اگر قاضی اجرای احکام کیفری، رأی صادره را از لحاظ قانونی لازم‌الاجراء نداند، مراتب را با اطلاع دادستان به دادگاه صادرکننده رأی قطعی اعلام و مطابق تصمیم دادگاه اقدام می‌کند که شامل تمامی مواردی است که قاضی اجرای احکام کیفری به تشخیص خود آن را خلاف قوانین یا مقررات تشخیص می‌دهد گرچه بر اساس قاعده فراغ دادرس، قاضی با اعلام رای، توانایی قضاوت مجدد خود را در آن دعوا از دست می‌دهد. در حقیقت با صدور حکم یا قرار قاطع دعوا قاضی در پرونده دیگر قاضی نیست و بر اساس این قاعده، قاضی با صدور حکم یا قرار قاطع دعوا حتی با رضایت اصحاب دعوا نمی‌تواند رای خود را تغییر دهد ولی بر قاعده فراغ دادرس استثنائاتی وارد است همچنین تصمیم مقتضی به معنای صدور حکم مجدد نمی‌باشد تا مخالف قاعده فراغ دادرس باشد. در حقیقت دادگاه پس از صدور حکم یا قرار قاطع می‌تواند تحت شرایطی آن را تصحیح نماید و یا در صورت اجمال و ابهام آن را تفسیر کند و یا در پی اعتراض محکوم‌علیهم غایب یا اعتراض شخص ثالث یا اعاده دادرسی به دعوایی که منتهی به صدور حکم یا در مواردی رای قاطع گردیده تحت شرایطی دوباره اشتغال یابد یا حسب پیش‌بینی قانون‌گذار مجاز به تصمیم مجدد در خصوص اشتباه خود پس از اعلام قاضی اجرای احکام کیفری باشد. گرچه در قانون جدید هیچ نصی که صریحا قاعده فراغ دادرس را پیش‌بینی نماید دیده نمی‌شود و همچنین احادیث فراوانی در فقه امامیه از ائمه اطهار(ع) وجود دارد که قاضی در صورت اشتباه نبایستی بر اشتباه خود اصرار بورزد. بنابراین قاضی اجرای احکام کیفری نسبت به اشتباهات قاضی دادگاه کیفری می‌تواند در راستای ماده 491 قانون آئین دادرسی کیفری پرونده را جهت تصمیم مقتضی به دادگاه صادرکننده رأی قطعی ارسال دارد.
        

نظر اقلیت:

            با توجه به قاعده فراغ دادرس و اینکه «تغییر حکم» دادگاه توسط خود دادگاه صادرکننده حکم تنها در مواردی مجاز اعلام شده که در قانون پیش‌بینی شده باشد. برای مثال در رأی سهو قلم صورت گرفته باشد که حسب ماده 381 قانون آئین دادرسی کیفری امکان اصلاح پیش‌بینی گردیده است. بنابراین در غیر موارد مصرح قانون، حتی با وجود اشتباه، امکان تصحیح اشتباه جز در موارد سهو قلم یا رفع ابهام وجود ندارد و قاعده فراغ دادرس در حکومت این قانون نیز حکم فرماست و اعاده پرونده به دادگاه امری عبث می‌باشد. بنابراین حدود اختیارات قاضی اجرای احکام کیفری در ماده 491 قانون آئین دادرسی کیفری مقید به موارد مذکوره در ماده 490 قانون آئین دادرسی کیفری می‌باشد و در هر حال نصّ صریحی که تغییر رای پس از صدور آن را جز در موارد منصوص اجازه دهد در قانون دیده نمی‌شود و قاضی اجرای احکام کیفری اگر حکمی را خلاف نص صریح قانون یا مقررات یا شرع می‌داند بایستی حسب مورد با اعلام به دادستان، امکان اعاده دادرسی برای آن فراهم نماید.
        

مستندات قانونی:

ماده 491 قانون آئین دادرسی کیفری ماده 490 قانون آیین دادرسی کیفری

واژگان کلیدی:

اجرای احکام کیفری تکلیف قاضی اجرای احکام کیفری احکام لازم الاجرا

24 فروردین 1405 7