- عدالت سرا

نشست قضایی: قابلیت تعقیب و مجازات خشونت گفتاری در نظام کیفری ایران

برگزار کننده
استان مازندران/ شهر محمود آباد

تاریخ برگزاری
1401/04/23

پرسش:

آیا خشونت گفتاری در نظام حقوقی ایران وصف کیفری دارد؟ آیا منظور از خشونت گفتاری همان توهین، تهدید، افتراء است یا می‌تواند غیر از اینها نیز باشد؟

متن نظریه هیئت عالی:

با توجه به قانون استفساریه نسبت به کلمه اهانت، توهین و یا هتک حرمت مندرج در مقررات جزایی مواد 513، 514، 608 و 609 مصوب 1379 توهین می‌تواند از طریق گفتار، کردار و نوشتار صورت پذیرد و معیار در تشخیص رفتار توهین‌آمیز عرفیات جامعه با در نظر گرفتن شرایط زمانی و مکانی و موقعیت اشخاص است و لذا در توهین گفتاری، رکیک بودن عین الفاظ نظیر خشونت در گفتار نیز می‌تواند حسب شرایط عرفی توهین محسوب شود؛ بدیهی است که صرف عدم رعایت نزاکت در گفتار که جنبه غیر اخلاقی دارد و غالباً متأثر از خلقیات فردی است از لحاظ عرفی توهین محسوب نمی‌شود.

نظر اکثریت:

            1- خشونت گفتاری متفاوت از صرف توهین است و در بخشنامه سند امنیت قضایی (مصوب 1399رییس قوه قضاییه)، قبل از این واژه، عبارت رفتار توأم با توهین هم قید شده است. ماده 20 بخشنامه بیان داشته است: «هرگونه شکنجه جسمی یا روحی، اجبار به اقرار یا ادای شهادت یا ارائه اطلاعات، رفتار توأم با توهین و تحقیر کلامی یا عملی، خشونت گفتاری یا فیزیکی و آزار جنسی یا هتک حیثیت و آبروی اشخاص مذکور از هر نوع و همچنین هرگونه تهدید، اعمال فشار و محدودیت بر خود فرد یا خانواده و نزدیکان اشخاص فوق، در هر شرایطی مطلقاً ممنوع است و نتایج حاصل از آن نیز قابل استناد در مراجع قضایی نیست.» بنابراین خشونت کلامی یا گفتاری در این بخشنامه مستقل از توهین و متفاوت از توهین بیان شده است. 
2- صرف خشونت کلامی در نظام کیفری ایران، تا زمانی که با یکی از عناوین مجرمانه مانند توهین، تهدید، افتراء و مزاحمت، قابل انطباق نباشد، جرم نیست. تشخیص موضوع با «عرف» است و نظر عرف در این مورد با توجه به عامل زمان و مکان، طبقه اجتماعی و شخصیت مخاطب و نیز موقعیت خاصی که رفتار موردنظر در آن ارتکاب یافته است، مشخص می‌شود. در واقع، رابطه خشونت گفتاری با این جرایم عموم خصوص مطلق است؛ یعنی هر توهین، تهدید، افتراء (جرم)، دربردارنده خشونت کلامی است اما هر خشونت کلامی، وصف کیفری ندارد. در نتیجه، خشونت کلامی نسبت به متهم حتی اگر توهین‌آمیز نباشد، از نظر بخشنامه، ممنوع است. مانند آنکه به متهم گفته شود: «بتمرگ سرجات». این موارد اگرچه جرم نیست، اما می‌تواند مصداق، تخلفات انتظامی باشد. ماده 12 قانون نظارت بر رفتار قضات که به این موضوع اشاره دارد بیان می‌دارد: «منظور از عمل خلاف عرف مسلم قضات موضوع تبصره بند ۶ ماده ۱۷ قانون هر فعل یا ترک فعلی است که موجب تخفیف جایگاه قاضی یا ایجاد بدبینی یا بی‌اعتمادی مردم نسبت به دستگاه قضایی گردد؛ مانند استعمال الفاظ نامناسب با شأن قضایی، تندخویی نسبت به مراجعین یا همکاران دفتری و قضایی، استفاده از لباس نامناسب و غیرمتعارف در ملاء عام یا محل کار، ارتباط نامتعارف با طرف پرونده وکلاء یا کارشناسان، همنشینی با افراد ناباب و کسانی که دارای سوء شهرت هستند.»
3- اگرچه صرف خشونت کلامی در نظام کیفری ایران، تا زمانی که با یکی از عناوین مجرمانه، مانند توهین، تهدید، افتراء و مزاحمت، قابل انطباق نباشد، جرم نیست، اما رابطه خشونت کلامی با جرایم، لزوما عموم و خصوص مطلق نیست و در برخی موارد، می‌تواند عموم و خصوص من وجه باشد؛ زیرا توهین ممکن است با لفظ نباشد تا خشونت کلامی شکل گیرد؛ بلکه با رفتار توهین‌آمیز باشد. در این فرض، گفتار یا کلامی بیان نشده است تا خشونت کلامی، محقق شود.
        

نظر اقلیت:

            بعضی توهین‌ها لزوماً خشونت گفتاری نیستند؛ مانند گفتن عبارت عجب پدرسوخته‌ای هستی! همراه با خنده و بدون بالا رفتن تن صدا که توهین هست اما خشونت گفتاری نیست. علاوه بر این تهدید هم همواره مصداق خشونت کلامی یا گفتاری نیست؛ بلکه می‌تواند تهدید عملی باشد. مانند موردی که شخص به نشانه تهدید بدون آنکه چیزی بگوید، به مخاطب نشان دهد که اسلحه یا چاقو دارد و یا رفتار وی به نوعی متضمن تهدید باشد.
        

مستندات قانونی:

ماده 15 قانون نظارت بر رفتار قضات ماده 54 منشور حقوق شهروندی ماده 20 بخشنامه سند امنیت قضایی مصوب 1399 رییس قوه قضاییه

واژگان کلیدی:

خشونت گفتاری توهین تهدید افتراء جرم انگاری

02 اسفند 1404 10