اگر برای متوفی اولاد یا اولادِ اولاد از هر درجه که باشند موجود نباشد، هر یک از ابوین در صورت انفراد تمام ارث را میبرد و اگر پدر و مادر میّت هر دو زنده باشند مادر یک ثلث و پدر دو ثلث میبرد، لیکن اگر مادر حاجب داشته باشد سدس از ترکه متعلق به مادر و بقیه مال پدر است.
تفسیر ماده 906 قانون مدنی:
1- به دلالت ماده 862 قانون مدنی افرادی که به موجب طبقات ارث میبرند سه طبقه میباشند:
طبقه اول) پدر، مادر، اولاد و اولادِ اولاد
طبقه دوم) اجداد (پدربزرگ و مادربزرگ و هر چه بالا رود.)، برادر، خواهر و اولاد آنها (منظور از اولاد آنها، اولاد برادر و خواهر است.)
طبقه سوم) اعمام (مراد از اعمام، عموی متوفی، عموی پدر و مادر و عموی هر یک از اجداد متوفی میباشد.)، عمّات (عمهها)، اخوال (داییها)، خالات (خالهها) و فرزندان آنها.
2- وراث هر یک از طبقات در صورتی ارث خواهند برد که از وراث طبقه قبل کسی در قید حیات نباشد. (مستند به ماده 863 قانون مدنی)
3- قانونگذار در ماده 906 قانون مدنی در خصوص سهمالارث پدر و مادر به عنوان وراث طبقه اول تعیین تکلیف نموده است. حسب ماده فوق، در فرضی که متوفی دارای فرزند یا نوه نباشد و تنها ورثه او مادر یا پدر وی باشند، هر یک از ایشان در صورت انفراد تمامی ارث متوفی را خواهند برد لکن در فرضی که پدر و مادر هر دو در زمان فوت متوفی در قید حیات باشند، یکسوم، سهمالارث متعلق به مادر و دوسوم، سهمالارث متعلق به پدر میباشد.
4- به شرح بخش اخیر ماده 906 قانون مدنی در صورتی که مادر، حاجِب داشته باشد، یکششم ماترک متعلق به او و الباقی متعلق به پدر خواهد بود. (حاجِب به ورثهای میگویند که بواسطه بودن او، الباقی وراث کلاً یا جزئاً از ارث محروم میشوند. (مستند به ماده 886 قانون مدنی)
5- زوج و زوجه جزء طبقات ارث نمیباشند، در صورتی که عقد ازدواج ایشان دائمی باشد و در زمان فوت، دیگری در قید حیات باشد و کافر نبوده باشند، از یکدیگر ارث خواهند برد. (مستنبط از ماده 940 قانون مدنی)
اگر متوفی ابوین نداشته و یک یا چند نفر اولاد داشته باشد ترکه به طریق ذیل تقسیم میشود. اگر فرزند منحصر به یکی باشد، خواه پسر خواه دختر تمام ترکه به او میرسد. اگر اولاد متعدّد باشند ولی تمام پسر یا تمام دختر، ترکه بین آنها بالسویه تقسیم میشود. اگر اولاد متعدّد باشند و بعضی از آنها پسر و بعضی دختر، پسر دو برابر دختر میبرد.
تفسیر ماده 907 قانون مدنی:
1- مقنن در ماده 907 قانون مدنی در خصوص میزان سهمالارث فرزندان به عنوان وراث طبقه اول تعیین تکلیف نموده است. حسب ماده مذکور در فرضی که متوفی دارای پدر و مادر نباشد، چنانچه ورثه وی فقط یک فرزند باشد، تمام ماترک به وی تعلق خواهد گرفت لکن در فرضی که وی دارای چند فرزند دختر یا چند فرزند پسر باشد، سهمالارث بصورت مساوی میان ایشان تقسیم خواهد شد در غیر اینصورت و در فرضی که متوفی دارای چند فرزند دختر و پسر باشد، فرزند پسر دو برابر فرزند دختر ارث میبرد.
2- به دلالت ماده 862 قانون مدنی افرادی که به موجب طبقات ارث میبرند سه طبقه میباشند:
طبقه اول) پدر، مادر، اولاد و اولادِ اولاد
طبقه دوم) اجداد (پدربزرگ و مادربزرگ و هر چه بالا رود.)، برادر، خواهر و اولاد آنها (منظور از اولاد آنها، اولاد برادر و خواهر است.)
طبقه سوم) اعمام (مراد از اعمام، عموی متوفی، عموی پدر و مادر و عموی هر یک از اجداد متوفی میباشد.)، عمّات (عمهها)، اخوال (داییها)، خالات (خالهها) و فرزندان آنها.
3- هم در صورت فوت پدر و هم در صورت فوت مادر، میزان سهمالارث فرزند پسر دو برابر سهمالارث فرزند دختر میباشد.
4- میزان تعلق سهمالارث دختر و پسر در زمان فوت مورث مشخص میشود؛ بطور مثال در فرضی که فرزند دختر پیش از فوت مادرش، تغییر جنسیت داده باشد، سهمالارث وی به اندازه سهمالارث پسر محاسبه میشود. (دو برابر دختر)
هرگاه پدر یا مادر متوفی یا هر دو ابوین او موجود باشند با یک دختر، فرض هر یک از پدر و مادر سدس ترکه و فرض دختر نصف آن خواهد بود و مابقی باید بین تمام وراث به نسبت فرض آنها تقسیم شود مگر اینکه مادر حاجب داشته باشد که در اینصورت مادر از مابقی چیزی نمیبرد.
تفسیر ماده 908 قانون مدنی:
قانونگذار در ماده 908 قانون مدنی در خصوص شرایطی تعیین تکلیف نموده است که به موجب آن وراث حینالفوت متوفی عبارتند از: پدر یا مادر، پدر و مادر و دختر در اینصورت میزان سهمالارث هر یک از پدر و مادر یکششم ترکه و سهم دختر نصف آن خواهد بود و الباقی ترکه در صورت در قید حیات بودن هر یک از پدر و مادر، یکپنجم متعلق به ایشان و سهپنجم متعلق به دختر خواهد بود. ناگفته نماند که در صورت فوت پدر یا مادر، سهمالارث هر یک از ایشان که در قید حیات میباشند، یکچهارم و سهچهارم متعلق به دختر خواهد بود.
هرگاه پدر یا مادر متوفی یا هر دو ابوین او موجود باشند با چند دختر، فرض تمام دخترها دو ثلث ترکه خواهد بود که بالسویه بین آنها تقسیم میشود و فرض هر یک از پدر و مادر یک سدس و مابقی، اگر باشد بین تمام ورثه به نسبت فرض آنها تقسیم میشود مگر اینکه مادر حاجب داشته باشد در اینصورت مادر از باقی چیزی نمیبرد.
تفسیر ماده 909 قانون مدنی:
ضوابط مندرج در ماده 909 قانون مدنی در خصوص شرایطی است که متوفی دارای پدر یا مادر یا هر دوی آنها و چند دختر باشد. در اینصورت میزان سهمالارث هر یک از پدر و مادر، یکششم و میزان سهمالارث دختران، دوسوم ترکه است که به نحو مساوی میان ایشان تقسیم خواهد شد. لازم به توضیح است که چنانچه وراث متوفی پدر یا مادر به همراه دختران باشند، سهمالارث به نسبت فرض ایشان تقسیم خواهد شد.
هرگاه میّت اولاد داشته باشد اگرچه یک نفر، اولادِ اولاد او ارث نمیبرند.
هرگاه میّت اولادی بلاواسطه نداشته باشد اولادِ اولاد او قائممقام اولاد بوده و بدین طریق جزء وراث طبقه اول محسوب و با هر یک از ابوین که زنده باشد ارث میبرد. تقسیم ارث بین اولادِ اولاد بر حسب نسل به عمل می آید یعنی هر نسل حصه کسی را میبرد که به توسط او به میّت میرسد بنابراین اولاد پسر دو برابر اولاد دختر میبرند.
در تقسیم بین افراد یک نسل، پسر دو برابر دختر میبرد.
اولادِ اولاد تا هر درجه که پایین بروند به طریق مذکور در ماده فوق ارث میبرند با رعایت اینکه اَقرب به میّت اَبعد را محروم میکند.
در تمام صور مذکوره در این مبحث هر یک از زوجین که زنده باشد فرض خود را میبرد و این فرض عبارت است از نصف ترکه برای زوج و ربع آن برای زوجه در صورتی که میت اولاد یا اولاد اولاد نداشته باشد و از ربع ترکه برای زوج و ثُمن آن برای زوجه در صورتی که میت اولاد یا اولادِ اولاد داشته باشد و مابقی ترکه بر طبق مقررات مواد قبل مابین سایر وراث تقسیم میشود.
تفسیر ماده 913 قانون مدنی:
در فرضی که متوفی (زوج یا زوجه) دارای فرزند یا فرزندان باشد سهم هر یک از زوج یا زوجه در صورت فوت دیگری، یکچهارم برای زوج و یک هشتم برای زوجه میباشد و الباقی میان فرزندان (سهم پسر دو برابر دختر میباشد) تقسیم خواهد شد.
اگر به واسطه بودن چندین نفر صاحبان فرض ترکه میت کفایت نصیب تمام آنها را نکند نقص بر بنت و بنتین وارد میشود و اگر پس از موضوع کردن نصیب صاحبان فرض زیادتی باشد و وارثی نباشد که زیاده را به عنوان قرابت ببرد این زیاده بین صاحبان فرض بر طبق مقررات مواد فوق تقسیم میشود لیکن زوج و زوجه مطلقاً و مادر اگر حاجب داشته باشد از زیادی چیزی نمیبرد.
انگشتری که میّت معمولاً استعمال میکرده و همچنین قرآن و رختهای شخصی و شمشیر او به پسر بزرگ او میرسد بدون اینکه از حصه او از این حیث چیزی کسر شود مشروط بر اینکه ترکه میّت منحصر به این اموال نباشد.
تفسیر ماده 915 قانون مدنی:
1- قانونگذار در ماده 915 قانون مدنی به تعریف حَبْوه پرداخته است. حبوه از منظر لغوی به معنای هدیه، عطیه و ... میباشد و در اصطلاح حقوقی و فقهی به معنای برخی از اموال متعلق به پدر است اعم از انگشتری که همیشه پدر استفاده مینموده، قرآن، برخی لباسهای شخصی او و شمشیر وی که با فوت پدر به پسر بزرگتر تعلق میگیرد به شرط آنکه از متوفی اموال دیگری به غیر از موارد فوق، باقی مانده باشد.
2- حَبْوه پیش از تقسیم ترکه به پسر بزرگتر تعلق میگیرد بدون آنکه چیزی از سهمالارث وی کسر گردد.
3- صرفاً اموال مندرج در ماده 915 قانون مدنی، اموال موضوع حبوه میباشند.
4- به صراحت ماده 915 قانون مدنی حبوه فقط مختص اموال برجای مانده از پدر است و شامل سایر مورثین اعم از مادر، برادر، جد پدری یا مادری و ... نمیشود.