زوجین که زوجیت آن‌ها دائمی بوده و ممنوع از ارث نباشند از یکدیگر ارث می‌برند.

تفسیر ماده 940 قانون مدنی:

1- شروط توارث به سبب عبارت‌اند از:

• وجود نکاح در زمان مرگ؛

• دائمی بودن زوجیت.

2- با توجه به بند 3 ماده 232 قانون مدنی، شرط توارث در نکاح موقت، به جهت تعارض با قواعد آمره ارث، نامشروع و باطل است لکن مبطل نکاح نیست.

3- با توجه به بند 1 ماده 862 قانون مدنی، گرچه زوج و زوجه موقت از یکدیگر ارث نمی‌برند اما فرزند حاصل از ازدواج موقت، تفاوتی با فرزند حاصل از ازدواج دائم نداشته و از پدر و مادر خویش ارث می‌برد.

مطلب مرتبط: تفاوت‌های نکاح دائم با نکاح موقت کدام‌اند؟

سهم‌الارث زوج و زوجه از ترکه یکدیگر به طوری است که در مواد 913، 927 و 938 ذکر شده است.

در صورت تعدد زوجات ربع یا ثُمن ترکه که تعلق به زوجه دارد بین همه آنان بالسویه تقسیم می‌شود.

تفسیر ماده 942 قانون مدنی:

1- زوجینی که عقد ازدواج ایشان، دائمی باشند از یکدیگر ارث می‌برند. (مستفاد از ماده 940 قانون مدنی)

2- در فرضی که مردی دارای چند زوجه به صورت عقد ازدواج دائم باشد، در صورت داشتن فرزند، یک هشتم و در صورت فقدان فرزند، یک چهارم ترکه وی به صورت مساوی میان زوجات تقسیم خواهد شد.

اگر شوهر زن خود را به طلاق رجعی مطلقه کند هر یک از آن‌ها که قبل از انقضای عده بمیرد دیگری از او ارث می‌برد لیکن اگر فوت یکی ‌از آن‌ها بعد از انقضای عده بوده و یا طلاق بائن باشد از یکدیگر ارث نمی‌برند.

تفسیر ماده 943 قانون مدنی:

1- طلاق رجعی به طلاقی گفته می‌شو‌د که مرد می‌تواند در زمان عده، به زن رجوع نموده و بدون نیاز به انعقاد عقد ازدواج مجددی، می‌تواند با زن زندگی کند. (مستنبط از ماده 1148 قانون مدنی)

2- از آنجایی که زوجه‌ای که در عده طلاق رجعی است، در حکم زوجه محسوب می‌شود (مستند به بند 2 ماده 8 قانون امور حسبی)، فلذا فوت هر یک از زن یا شوهر در زمان عده، سبب می‌گردد که دیگری از او ارث ببرد. اما اگر فوت یکی از آنها پس از اتمام عده باشد و یا آنکه طلاق، از نوع بائن باشد، منتج به ارث بردن از یکدیگر نخواهد شد.

3- طلاق بائن، طلاقی است که برای مرد حق رجوع وجود ندارد مانند طلاق پیش از نزدیکی، طلاق یائسه و ... . (مستنبط از ماده 1145 قانون مدنی)

اگر شوهر در حال مرض زن خود را طلاق دهد و در ظرف یک سال از تاریخ طلاق به همان مرض بمیرد زوجه او ارث می‌برد اگرچه ‌طلاق بائن باشد مشروط بر اینکه زن شوهر نکرده باشد.

تفسیر ماده 944 قانون مدنی:

1- علی‌الاصول در صورت وقوع طلاق میان زوج و زوجه، مساله توراث میان آنان منتفی می‌باشد لکن در فرضی که طلاق میان زوج و زوجه در حالی باشد که زوج دارای مریضی بوده است و وی در طول مدت یک سال از وقوع طلاق به جهت همان مریضی فوت نموده باشد، زوجه از او ارث خواهد برد حتی اگر طلاق میان زوجین، طلاق بائن بوده باشد. (طلاق بائن، طلاقی است که برای مرد حق رجوع وجود ندارد مانند طلاق پیش از نزدیکی، طلاق یائسه و ...)

2- در صورتی که طلاق در زمانی واقع شود که زوجه دارای مریضی و بیماری است و وی ظرف مدت یک سال از وقوع طلاق فوت نموده باشد، زوج از او ارث نخواهد برد.

اگر مردی در حال مرض زنی را عقد کند و در همان مرض قبل از دخول بمیرد زن از او ارث نمی‌برد لیکن اگر بعد از دخول یا بعد از صحت یافتن از آن مرض بمیرد زن از او ارث می‌برد.

تفسیر ماده 945 قانون مدنی:

1- قانونگذار با بیان «همان مرض» در ماده 945 قانون مدنی، به روشنی بیان داشته است که اگر زوج از مرض دیگری بمیرد، حکم ماده 945 قانون مدنی اجرا نمی‌شود.

2- در صورت فوت زوجه پیش از زوج، زوج از همسر خود ارث می‌برد.

(اصلاحی 06-11-1387)- زوج از تمام اموال زوجه ارث می‌برد و زوجه در صورت فرزنددار بودن زوج یک‌هشتم از عین اموال منقول و یک هشتم از قیمت اموال غیرمنقول اعم از عرصه و اعیان ارث می‌برد در صورتی که زوج هیچ فرزندی نداشته باشد سهم زوجه یک‌چهارم از کلیه اموال به ترتیب فوق می‌باشد.

تبصره (الحاقی 26-05-1389)- مفاد این ماده در خصوص وراث متوفایی که قبل از تصویب آن فوت کرده ولی هنوز ترکه او تقسیم نشده است نیز لازم‌الاجرا است.

تفسیر ماده 946 قانون مدنی:

1- به دلالت ماده 946 قانون مدنی میزان سهم‌الارث‌ زوج و زوجه در صورت فوت هر یک از آنان به شرح ذیل است:

الف) زوج از تمامی اموال زوجه ارث می‌برد.

ب) میزان سهم‌الارث‌ زوجه از زوج در صورت داشتن فرزند یک‌هشتم از عین اموال منقول و یک هشتم از قیمت اموال غیرمنقول اعم از عرصه و اعیان خواهد بود.

ج) چنان‌چه زوج فرزندی نداشته باشد، سهم زوجه یک‌چهارم اموال زوج خواهد بود.

2- به شرح مندرج در ماده 1082 قانون مدنی، قاضی دادگاه مکلف است جهت تقسیم ترکه، قواعد مندرج در ماده 946 قانون مدنی را رعایت نماید اعم از آنکه زوجه تقاضای انجام این مورد را نموده یا ننموده باشد.

3- زوجه نمی‌تواند عین اموال غیرمنقول را به ارث ببرد و صرفاً قیمت آنها به وی تعلق می‌گیرد.

4- در فرضی که زوج تنها ورثه زوجه باشد تمام اموال زوجه به وی به ارث می‌رسد.

[به موجب قانون اصلاح موادی از قانون مدنی مصوب ۱۳۸۷/۱۱/۶ نسخ صریح شده است.]

(اصلاحی 06-11-1387)- هرگاه ورثه از ادای قیمت امتناع کنند زن می‌تواند حق خود را از عین اموال استیفا کند.

تفسیر ماده 948 قانون مدنی:

1- زن از قیمت تمام اموال غیرمنقول شوهر ارث می‌برد.

2- با توجه به اینکه زن از قیمت اموال غیرمنقول ارث می‌برد و حق مالکیتی نسبت به ترکه غیرمنقول ندارد، لذا طرح دعوای خلع ید از سوی زوجه به طرفیت سایر وراث غیرقابل استماع است.

3- این ماده یکی از اسباب ایجاد حق عینی تبعی است. لکن سایر وراث تا زمانی که سهم‌الارث زوجه را نداده‌اند حق فروش مال غیرمنقول را ندارد به نوعی مال غیرمنقول وثیقه قهری پرداخت سهم‌الارث زوجه خواهد بود.

در صورت نبودن هیچ وارث دیگر به غیر از زوج یا زوجه شوهر تمام ترکه زن متوفای خود را می‌برد، لیکن زن فقط نصیب خود را و بقیه‌ ترکه شوهر در حکم مال اشخاص بلاوارث و تابع ماده 866 خواهد بود.

تفسیر ماده 949 قانون مدنی:

قانونگذار در ماده 949 قانون مدنی چنین تعیین تکلیف نموده است که در صورتی که زوج یا زوجه فوت نمایند و هیچ ورثه دیگری نداشته باشند، در فرض فوت زوجه تمامی اموال او به زوج می‌رسد اما در فرض فوت زوج فقط یک‌چهارم اموال وی به زوجه می‌رسد و الباقی در حکم مال اشخاص بلاوارث بوده و اختیار آن با حاکم خواهد بود.