جنایت بر نفس، عضو و منفعت بر سه قسم عمدی، شبه عمدی و خطای محض است.

تفسیر ماده 289 قانون مجازات اسلامی:

1- منظور قانونگذار از عبارت جنایت بر نفس در ماده 289 قانون مجازات اسلامی، قتل می‌باشد که می‌تواند بصورت عمد، شبه‌عمد یا خطای محض اتفاق افتد.

2- منظور از جنایت بر عضو، ضرب و جرح، از کار افتادن و یا قطع نمودن اعضای بدن می‌باشد اما منظور از جنایت بر منفعت، از بین بردن یا نقصان منافع مانند حس بویایی، حس چشایی و ... است.

3- مطابق با قوانین و مقررات قانونی موجود، مجازات جنایت‌های عمدی علی‌الاصول قصاص و مجازات جنایت‌های شبه‌عمد و خطای محض، دیه می‌باشد.

جنایت در موارد زیر عمدی محسوب می‌شود:

الف- هرگاه مرتکب با انجام کاری قصد ایراد جنایت بر فرد یا افرادی معین یا فرد یا افرادی غیرمعین از یک جمع را داشته باشد و در عمل نیز جنایت مقصود یا نظیر آن واقع شود، خواه کار ارتکابی نوعاً موجب وقوع آن جنایت یا نظیر آن بشود، خواه نشود.

ب- هرگاه مرتکب، عمداً کاری انجام دهد که نوعاً موجب جنایت واقع شده یا نظیر آن، می‌گردد، هر چند قصد ارتکاب آن جنایت و نظیر آن را نداشته باشد ولی آگاه و متوجه بوده که آن کار نوعاً موجب آن جنایت یا نظیر آن می‌شود.

پ- هرگاه مرتکب قصد ارتکاب جنایت واقع شده یا نظیر آن را نداشته و کاری را هم که انجام داده است، نسبت به افراد متعارف نوعاً موجب جنایت واقع شده یا نظیر آن، نمی‌شود لکن در خصوص مجنی‌علیه، به علت بیماری، ضعف، پیری یا هر وضعیت دیگر و یا به علت وضعیت خاص مکانی یا زمانی نوعاً موجب آن جنایت یا نظیر آن می‌شود مشروط بر آنکه مرتکب به وضعیت نامتعارف مجنی‌علیه یا وضعیت خاص مکانی یا زمانی آگاه و متوجه باشد.

ت- هرگاه مرتکب قصد ایراد جنایت واقع شده یا نظیر آن را داشته باشد، بدون آن که فرد یا جمع معینی مقصود وی باشد، و در عمل نیز جنایت مقصود یا نظیر آن، واقع شود، مانند اینکه در اماکن عمومی بمب‌گذاری کند.

تبصره ۱- در بند (ب) عدم آگاهی و توجه مرتکب باید اثبات گردد و در صورت عدم اثبات، جنایت عمدی است مگر جنایت واقع شده فقط به علت حساسیت زیاد موضع آسیب، واقع شده باشد و حساسیت زیاد موضع آسیب نیز غالباً شناخته شده نباشد که در این صورت آگاهی و توجه مرتکب باید اثبات شود و در صورت عدم اثبات، جنایت عمدی ثابت نمی‌شود.

تبصره ۲- در بند (پ) باید آگاهی و توجه مرتکب به این که کار نوعاً نسبت به مجنی‌علیه، موجب جنایت واقع شده یا نظیر آن می‌شود ثابت گردد و در صورت عدم اثبات، جنایت عمدی ثابت نمی‌شود.

تفسیر ماده 290 قانون مجازات اسلامی:

1- عنصر مادی جنایات عمدی هم با فعل و هم با ترک فعل قابل تحقق می‌باشد.

2- جرائم عمدی در زمره جرائم‌ مقید می‌باشند که تا زمانی که منتهی به نتایج مندرج در قانون نشده باشند، مرتکب را نمی‌توان به مجازات این جنایات، محکوم نمود. بطور مثال تحقق قتل عمدی منوط به سلب حیات مجنی‌علیه است فلذا تا زمانی که سلب حیات محقق نشود، قتل عمدی اتفاق نیفتاده است.

3- جنایات عمدی را فقط نسبت به انسان زنده می‌توان قابل تحقق دانست و وارد نمودن جنایت عمدی بر میت یا جنین، باعث ایجاد قصاص نخواهد شد.

4- در تمامی جرائم اعم از عمدی و غیرعمدی، علاوه بر وجود عنصر قانونی و عنصر مادی، عنصر معنوی نیز در تحقق جرم ضرورت داشته و در صورت فقدان هر یک از ارکان تشکیل‌دهنده جرم، رفتار مرتکب اساساً فاقد عنوان مجرمانه خواهد بود.

مطلب مرتبط: قتل عمدی چیست؟ عناصر تشکیل‌دهنده آن کدام است؟

جنایت در موارد زیر شبه‌عمدی محسوب می‌شود:

الف- هرگاه مرتکب نسبت به مجنی‌علیه قصد رفتاری را داشته لکن قصد جنایت واقع شده یا نظیر آن را نداشته باشد و از مواردی که مشمول تعریف جنایات عمدی می‌گردد، نباشد.

ب- هرگاه مرتکب، جهل به موضوع داشته باشد مانند آنکه جنایتی را با اعتقاد به اینکه موضوع رفتار وی شیء یا حیوان و یا افراد مشمول ماده (۳۰۲) این قانون است به مجنی‌علیه وارد کند، سپس خلاف آن معلوم گردد.

پ- هرگاه جنایت به سبب تقصیر مرتکب واقع شود، مشروط بر اینکه جنایت واقع شده مشمول تعریف جنایت عمدی نباشد.

تفسیر ماده 291 قانون مجازات اسلامی:

به دلالت ماده 291 قانون مجازات اسلامی در سه فرض ذیل، جنایت شبه عمدی می‌باشد:

الف) زمانی که مرتکب جرم قصد انجام رفتار مجرمانه را داشته باشد اما قصد تحقق نتیجه را نداشته باشد؛ بطور مثال شخص «الف» در مقام صاحب باغ و برای تنبیه باغبان اقدام به سیلی زدن به او به جهت اهمال در نگهداری باغ می‌نماید، اما باغبان به طور اتفاقی به جهت آن سیلی فوت می‌کند، جنایت وارد شده در این فرض، شبه عمدی خواهد بود.

ب) زمانی که مرتکب جرم، جهل موضوعی داشته باشد و تصور نماید که موضوع رفتار او یک شیء یا حیوان یا افراد مندرج در ماده 302 قانون مجازات اسلامی می‌باشند، اما برخلاف تصور او از موضوع جنایت، یک انسان بی‌گناه کشته شده یا مصدوم شود؛ بطور مثال شخص «الف» در یک جنگل، سایه‌ای را از دور مشاهده نموده و تصور می‌کند که یک حیوان درنده است و به او شلیک می‌کند بعد متوجه می‌شود که یک انسان بوده است در این شرایط به دلیل تصور اشتباه در موضوع جنایت، جنایت شبه عمدی اتفاق افتاده است.

ج) زمانی که مرتکب جرم در رفتار خود مرتکب تقصیر شده و جنایت به واسطه بی‌احتیاطی یا بی‌مبالاتی حادث گردیده باشد؛ مانند آنکه شخص «الف» بدون داشتن گواهینامه رانندگی و با سرعت غیرمجاز به یک عابر برخورد کرده و بدون قصد قبلی باعث فوت او می‌شود.

جنایت در موارد زیر خطای محض محسوب می‌شود:

الف- در حال خواب و بیهوشی و مانند آنها واقع شود.

ب- به‌ وسیله صغیر و مجنون ارتکاب یابد.

پ- جنایتی که در آن مرتکب نه قصد جنایت بر مجنی‌علیه را داشته باشد و نه قصد ایراد فعل واقع شده بر او را، مانند آنکه تیری به قصد شکار رها کند و به فردی برخورد نماید.

تبصره- در مورد بندهای (الف) و (پ) هرگاه مرتکب آگاه و متوجه باشد که اقدام او نوعاً موجب جنایت بر دیگری می‌گردد، جنایت عمدی محسوب می‌شود.

تفسیر ماده 292 قانون مجازات اسلامی:

1- قانونگذار در ماده 292 قانون مجازات اسلامی به مبحث جنایت خطای محض پرداخته است. به دلالت ماده 292 قانون مجازات اسلامی جنایت خطای محض در حالات ذیل‌الذکر حادث می‌گردد:

الف)زمانی که مرتکب جرم نه قصدی در انجام رفتار مجرمانه و نه قصدی در تحقق نتیجه داشته باشد؛ بطور مثال شخص «الف» تیری را به قصد شکار رها می‌کند اما آن تیر بصورت اتفاقی به یک انسان اصابت می‌کند.

ب) زمانی که جنایت در حالت خواب، بیهوشی و ... اتفاق افتاده باشد؛ مانند آنکه مادر در حین شیر دادن به نوزاد خود، به خواب می‌رود و آن کودک در نتیجه خفگی از دنیا می‌رود.

ج) زمانی که جنایت توسط یک صغیر یا یک مجنون اتفاق افتاده باشد از آنجایی که این افراد به واسطه حجر، درک صحیحی از ماهیت رفتار ارتکابی خویش ندارند، عمد ایشان، در حکم خطا محسوب می‌شود.

2- در جنایت خطای محض، مسئول پرداخت دیه، علی‌الاصول عاقله مرتکب می‌باشند. به دلالت ماده 468 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، عاقله عبارت از پدر، پسر و بستگان ذکور نسبی پدری و مادری یا پدری به‌ ترتیب طبقات ارث است. همه کسانی که در زمان فوت می‌توانند ارث ببرند به ‌صورت مساوی مکلف به پرداخت دیه می‌باشند.

3- به دلالت ماده 488 قانون مجازات اسلامی، مهلت پرداخت دیه در جنایت خطای محض، سه سال قمری از تاریخ وقوع جنایت می‌باشد مگر آنکه طرفین برای مهلت پرداخت دیه به گونه دیگری توافق نموده باشند.

هرگاه فردی مرتکب جنایت عمدی گردد لکن نتیجه رفتار ارتکابی، بیشتر از مقصود وی واقع شود، چنانچه جنایت واقع شده، مشمول تعریف جنایات عمدی نشود، نسبت به جنایت کمتر، عمدی و نسبت به جنایت بیشتر، شبه‌عمدی محسوب می‌شود، مانند آنکه انگشت کسی را قطع کند و به سبب آن دست وی قطع شود و یا فوت کند که نسبت به قطع انگشت عمدی و نسبت به قطع دست و یا فوت شبه‌عمدی است.

تفسیر ماده 293 قانون مجازات اسلامی:

قانونگذار در ماده 293 قانون مجازات اسلامی شرایطی را پیش‌بینی نموده است که به موجب آن، در صورتی که فردی مرتکب یک جرم عمدی شده باشد اما نتیجه حاصله از رفتار ارتکابی او بیشتر از نیت و هدف وی بوده باشد، اگر جنایت ارتکابی او مشمول جنایت عمدی نشود، نسبت به جنایت کمتر، عمدی و نسبت به جنایت بیشتر شبه‌عمدی خواهد بود. ناگفته نماند که شبه‌عمدی فرض نمودن جنایت در این حالت مشروط بر آن است که نوعاً از رفتار مرتکب جرم، نتیجه بیشتری ایجاد نشود و الّا میزان زاید نیز جنایت عمدی محسوب خواهد شد؛ بطور مثال شخص «الف» به قصد کشتن شخص «ب» سنگ بزرگی را به سر او کوبیده و بعد از مدتی شخص «ب» به دلیل همین ضربه وارده به سر، فوت می‌کند، قتل عمدی شخص «الف»، ثابت و در صورت وجود سایر شرایط وی قصاص می‌گردد حال چنان‌چه در مدت زمان ورود ضربه تا فوت شخص «ب»، دیه‌ای از سوی شخص «الف» به شخص «ب» پرداخت شده باشد، اولیای‌دم شخص «ب» پس از عودت آن به شخص «الف» می‌توانند او را قصاص نمایند.

اگر کسی به علت اشتباه در هویت، مرتکب جنایتی بر دیگری شود در صورتی که مجنی‌علیه و فرد مورد نظر هر دو مشمول ماده (۳۰۲) این قانون نباشند، جنایت عمدی محسوب می‌شود.

تفسیر ماده 294 قانون مجازات اسلامی:

۱- موضوع مندرج در ماده 294 قانون مجازات اسلامی در خصوص‌ اشتباهات در جنایت‌های عمدی می‌باشد.

2- مطابق با مندرجات موجود در قانون مجازات اسلامی اشتباه در جنایت‌های عمدی اعم است از اشتباه در موضوع، اشتباه در هویت و اشتباه در هدف.

3- منظور از اشتباه در موضوع آن است که مرتکب اساساً قصد جنایت نسبت به یک انسان محقون‌الدم (محقون‌الدم به شخصی اطلاق می‌شود که جانش محترم و ریختن خونش حرام است که در مقابل مهدورالدم می‌باشد.) را ندارد اما به اشتباه مرتکب قتل می‌شود در این‌صورت رفتار مرتکب، قتل شبه‌عمدی خواهد بود. بطور مثال شخص «الف» در یک جنگل، سایه‌ای را از دور مشاهده نموده و تصور می‌کند که یک حیوان درنده است و به او شلیک می‌کند بعد متوجه می‌شود که یک انسان بوده است در این شرایط به دلیل تصور اشتباه در موضوع جنایت، جنایت شبه‌عمدی اتفاق افتاده است.

مطلب مرتبط: قتل عمدی چیست؟ عناصر تشکیل‌دهنده آن کدام است؟

4- منظور از اشتباه در هویت آن است که مرتکب قصد کشتن انسان محقون‌الدمی را داشته اما به اشتباه انسان محقون‌الدم دیگری را به قتل رسانده باشد که در هر صورت رفتار او قتل عمدی محسوب می‌شود.

5- منظور از اشتباه در هدف آن است که در لحظه وقوع جنایت، بنا به دلایلی مانند عدم مهارت و ... تیر مرتکب به خطا رفته و جان انسان دیگری گرفته می‌شود.

هرگاه کسی فعلی که انجام آن را بر عهده گرفته یا وظیفه خاصی را که قانون بر عهده او گذاشته است، ترک کند و به سبب آن، جنایتی واقع شود، چنانچه توانایی انجام آن فعل را داشته باشد جنایت حاصل به او مستند می‌شود و حسب مورد عمدی، شبه‌عمدی، یا خطای محض است، مانند این که مادر یا دایه‌ای که شیر دادن را بر عهده گرفته است، کودک را شیر ندهد یا پزشک یا پرستار وظیفه قانونی خود را ترک کند.