جرم جعل رایانه‌ای چیست؟ عناصر تشکیل‌دهنده آن کدام است؟

مفهوم جرم جعل رایانه‌ای

واژه جعل از منظر لغوی به معنای برگردانیدن و در اصطلاح علم حقوق، به معنای ساختن نوشته یا سند یا مهر و ... برخلاف قانون است به گونه‌ای که قابلیت ارائه آن به عنوان نمونه اصلی وجود داشته باشد (به شرح مندرج در ماده 523 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات). ذکر این نکته حائز اهمیت است که جرم جعل، صرفاً در خصوص چیزی متصور است که وجود خارجی داشته باشد؛ بطور مثال چنان‌چه شخص «الف» در تکمیل فرم استخدام، نامی را قید نماید که اصلاً وجود خارجی ندارد، رفتار او به جهت نداشتن نمونه اصلی، جعل محسوب نمی‌شود. شایان ذکر است در عصر کنونی به فراخور پیشرفت تکنولوژی، ارتکاب جرم جعل به گونه‌ای دیگر نیز رقم می‌خورد که مقنن آن را تحت عنوان مجرمانه «جعل رایانه‌ای» جرم‌انگاری نموده است. به دلالت ماده 734 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات (ماده 6 قانون جرائم رایانه‌ای) هر کس که اقدام به تغییر یا ایجاد داده‌های قابل استناد یا ایجاد یا وارد کردن متقلبانه داده به آنها و یا تغییر داده‌ها یا علائم موجود در کارت‌های حافظه یا قابل پردازش در سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی یا تراشه‌ها یا ایجاد یا وارد کردن متقلبانه داده‌ها یا علائم به آنها نماید، مرتکب جرم جعل رایانه‌ای گردیده و به مجازات مقرر قانون محکوم خواهد شد. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص جرم جعل رایانه‌ای و عناصر تشکیل‌دهنده آن پرداخته شود.

بیشتر بخوانید: جرم کلاهبرداری رایانه‌ای چیست؟ شرایط تحقق آن کدام است؟

عناصر تشکیل‌دهنده جرم جعل رایانه‌ای

همانگونه که در صدر مقاله بیان گردید، جعل رایانه‌ای به طور کلی به هرگونه تغییر، ایجاد، محو یا دستکاری غیرمجاز داده‌ها، پیام‌ها یا اسناد الکترونیکی به قصد فریب دیگران و ارائه آنها به عنوان داده‌های صحیح و معتبر اطلاق می‌شود. برخلاف جعل سنتی که ناظر بر اسناد و نوشته‌های فیزیکی است، موضوع جعل رایانه‌ای داده‌ها و اطلاعات دیجیتالی می‌باشد. 

عناصر تشکیل‌دهنده جرم جعل رایانه‌ای همانند سایر جرائم عبارت است از: عنصر قانونی، عنصر معنوی (رکن روانی) و عنصر مادی.

1- عنصر قانونی، مستند قانونی هر جرم است. این رکن در واقع در راستای اصل قانونی بودن جرم و مجازات موضوع ماده 2 قانون مجازات اسلامی پیش‌بینی شده است. رکن قانونی در طول دو رکن دیگر قرار دارد بدین معنی که رکن قانونی جرم باید باشد تا بتوان در خصوص رکن مادی و معنوی آن جرم اظهارنظر کرد. عنصر قانونی جرم جعل رایانه‌ای، ماده 734 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات یا همان ماده 6 قانون جرائم رایانه‌ای می‌باشد. 

2- عنصر معنوی، اندیشه و فعل و انفعالات ذهنی مرتکب جرم است و حال و احوال ذهنی مجرم در این رکن مورد بررسی قرار می‌گیرد. عنصر معنوی جرم جعل رایانه‌ای اعم است از سوءنیت عام و سوءنیت خاص مرتکب جرم. منظور از سوءنیت عام مرتکب جرم، علم و آگاهی وی نسبت به غیرمجاز بودن عمل و ارادی بودن رفتار او می‌باشد لکن منظور از سوءنیت خاص مرتکب جرم، نیز قصد وی در فریب دیگران، اضرار به غیر یا تحصیل منفعت به صورت نامشروع می‌باشد. فلذا چنان‌چه شخصی بدون قصد تقلب و فریب، داده‌ای را تغییر دهد، عمل وی هر چند ممکن است تخلف یا اشتباه فنی تلقی شود، اما جعل رایانه‌ای محسوب نخواهد شد.

3- عنصر مادی در واقع نِمود بیرونی اندیشه مجرمانه (آثار ملموس و بیرونی جرم) است و آثار بیرونی رفتار مجرمانه (پیکره جرم) در این رکن مورد بررسی قرار می‌گیرد. عنصر مادی جرم جعل رایانه‌ای عبارت است از هرگونه اقدام اعم از فعل یا ترک فعل مرتکب جرم که به طور مشخص منجر به ورود خدشه در صحت داده‌های رایانه‌ای شود. این اقدامات اغلب به یکی از روش‌های ذیل اعم از ایجاد داده‌های مجعول رایانه‌ای، تغییر یا دستکاری داده‌های موجود، محو یا از بین بردن داده‌ها به‌گونه‌ای که باعث ایجاد فریب شود، وارد کردن داده‌های نادرست در سامانه‌های رایانه‌ای و ... حادث می‌گردد. نکته مهم و قابل توجه آن است که صرف دسترسی غیرمجاز مرتکب جرم به داده‌ها جعل رایانه‌ای محسوب نمی‌شود، بلکه حتماً می‌بایست نتیجه آن، که ایجاد ظاهری فریبنده و خلاف واقع که قابلیت استناد یا بهره‌برداری حقوقی داشته باشد نیز ایجاد شده باشد.

بیشتر بخوانید: جرم سرقت رایانه‌ای چیست؟ عناصر تشکیل‌دهنده آن کدام است؟

نکات مهم در خصوص جرم جعل رایانه‌ای

1) جهت تحقق جرم جعل رایانه‌ای حتماً لازم است که مرتکب جرم اقدام به تغییر یا ایجاد داده‌های رایانه‌ای نموده باشد فلذا در فرضی که او با استفاده از رایانه، اسناد و نوشته‌های عادی را تغییر داده باشد، رفتار ارتکابی او مشمول عنوان مجرمانه جعل موضوع ماده 523 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات می‌باشد نه جرم جعل رایانه‌ای؛ بطور مثال در فرضی که شخص «الف» با استفاده از رایانه، مبلغ چک کاغذی را تغییر دهد، رفتار ارتکابی وی جرم جعل موضوع ماده فوق‌الاشاره خواهد بود لکن چنان‌چه وی با استفاده از رایانه اقدام به تغییر مبلغ چک الکترونیکی نموده باشد، جرم ارتکابی او، جعل رایانه‌ای خواهد بود.

2) منظور قانونگذار از عبارت داده‌های رایانه‌ای در ماده 734 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات [ماده 6 قانون جرائم رایانه‌ای]، صرفاً شامل برنامه‌های رایانه‌ای نمی‌شود و مواردی اعم از صدا، نوشته، عکس و برنامه را نیز در بر می‌گیرد. نکته مهم و قابل توجه آن است که زمانی می‌توان مرتکب جرم را به جهت ارتکاب جرم جعل رایانه‌ای محکوم نمود که جعل نسبت به داده‌هایی اتفاق افتاده باشد که محاکم آنها را به رسمیت شناخته و دارای ارزش اثباتی باشند. مستند به ماده 12 قانون تجارت الکترونیکی مصوب 1382، داده پیام‌ها (داده‌های رایانه‌ای) در محاکم همانند سایر ادله قابلیت استناد را دارند.

3) در فرضی که فردی اقدام به استفاده از داده‌های رایانه‌ای مجعول نموده باشد، رفتار ارتکابی او مشمول عنوان مجرمانه «استفاده از داده‌های رایانه‌ای مجعول» موضوع ماده 735 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات [ماده 7 قانون جرائم رایانه‌ای] می‌باشد.

4) مجازات جرم جعل رایانه‌ای مستند به ماده 734 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات [ماده 6 قانون جرائم رایانه‌ای] حبس از یک تا پنج سال یا جزای نقدی از صد و شصت و پنج میلیون (165,000,000) ریال تا هشتصد و بیست و پنج میلیون (825,000,000) ریال یا هر دو مجازات می‌باشد.