جرم سرقت رایانه‌ای چیست؟ عناصر تشکیل‌دهنده آن کدام است؟

مفهوم جرم سرقت رایانه‌ای

گسترش ارتباطات جمعی در جامعه کنونی و‌ تحولات چشمگیری که در عرصه ارتباطات مجازی در دهه‌های اخیر میان مردم ایجاد شده است، منجر به این امر گردیده که بزه‌کاران با سوءاستفاده از سامانه‌های رایانه‌ای، مرتکب جرائم‌ متعددی در این عرصه شوند. به بیانی دیگر با گسترش فناوری اطلاعات و نفوذ روزافزون سامانه‌های رایانه‌ای در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی، بزهکاری نیز متناسب با این تحولات دچار دگرگونی شده است. به همین جهت قانونگذار با تصویب قانون جرائم رایانه‌ای مصوب 1388، علاوه بر پیش‌بینی جرائم خاص رایانه‌ای اقدام به تعیین مجازات برای مرتکبین جرائم رایانه‌ای نیز نموده است. یکی از مصادیق بارز جرائم نوظهور، جرم سرقت رایانه‌ای است که به‌واسطه ماهیت غیرملموس داده‌ها و اطلاعات، تفاوت‌های اساسی با مقررات عام سرقت موضوع ماده 267 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 دارد. قانون‌گذار در راستای مقابله با این پدیده، مقررات خاصی را به‌ویژه در قانون جرائم رایانه‌ای پیش‌بینی نموده است. 

به دلالت ماده 267 قانون مجازات اسلامی، سرقت به معنای ربودن مال متعلق به دیگری می‌باشد. مطابق با تعریف مقنن از جرم سرقت در ماده فوق‌الاشاره، جرم سرقت فقط در خصوص مال متعلق به دیگری واقع می‌شود و مواردی اعم از سرقت داده‌های رایانه‌ای، سرقت آثار ادبی و ... به جهت آنکه مال به معنای عینی و‌ و‌‌اقعی آن تعبیر نمی‌شوند، دارای یک عنوان مجرمانه خاص می‌باشند که قانونگذار از آن به جرم سرقت رایانه‌ای تعبیر نموده است. بنابر قوانین و مقررات قانونی موجود، جرم سرقت رایانه‌ای به جرمی اطلاق می‌گردد که بر حسب آن، مرتکب جرم بدون داشتن اذن و مجوز قانونی، داده‌ها، اطلاعات یا اموال الکترونیکی متعلق به دیگری را از طریق سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی تحصیل، منتقل یا مورد بهره‌برداری قرار می‌دهد. برخلاف سرقت موضوع ماده 267 قانون مجازات اسلامی که موضوع آن غالباً مال مادی و قابل لمس است، در سرقت رایانه‌ای، داده‌ها و اطلاعات که ماهیتی غیر مادی و غیر ملموس دارند، موضوع جرم قرار می‌گیرند. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص جرم سرقت رایانه‌ای و عناصر تشکیل‌دهنده آن پرداخته شود.

مطلب مرتبط: سرقت تعزیری چیست؟ انواع آن کدام است؟

عناصر تشکیل‌دهنده جرم سرقت رایانه‌ای

عناصر تشکیل‌دهنده جرم سرقت رایانه‌ای همانند سایر جرائم عبارت است از: عنصر قانونی، عنصر معنوی (رکن روانی) و عنصر مادی.

1- عنصر قانونی، مستند قانونی هر جرم است. این رکن در واقع در راستای اصل قانونی بودن جرم و مجازات موضوع ماده 2 قانون مجازات اسلامی و اصل سی و ششم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران پیش‌بینی شده است. رکن قانونی در طول دو رکن دیگر قرار دارد بدین معنی که رکن قانونی جرم باید باشد تا بتوان در خصوص رکن مادی و معنوی آن جرم اظهارنظر کرد. عنصر قانونی جرم سرقت رایانه‌ای، ماده 740 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات [ماده 12 قانون جرائم رایانه‌ای] می‌باشد.

2- عنصر معنوی، اندیشه و فعل و انفعالات ذهنی مرتکب جرم است و حال و احوال ذهنی مجرم در این رکن مورد بررسی قرار می‌گیرد. عنصر معنوی جرم سرقت رایانه‌ای معطوف بر قصد و اراده مرتکب جرم در ارتکاب رفتار مجرمانه می‌باشد. در جرم سرقت رایانه‌ای، وجود و احراز سوءنیت عام مرتکب (=علم به غیرمجاز بودن رفتار و اراده انجام آن) ضروری می‌باشد. مضاف بر آنکه در اکثر موارد تحقق مصادیق سوءنیت خاص مرتکب جرم به معنای قصد وی در تحصیل منفعت یا اضرار به غیر نیز ضروری می‌باشد. ذکر این نکته حائز اهمیت است که فقدان قصد مجرمانه، مانند مواردی که دسترسی به داده‌ها به‌طور سهوی یا بدون آگاهی از غیرقانونی بودن آن انجام شود، می‌تواند مانع تحقق مسئولیت کیفری مرتکب جرم گردد.

3- عنصر مادی در واقع نِمود بیرونی اندیشه مجرمانه (آثار ملموس و بیرونی جرم) است و آثار بیرونی رفتار مجرمانه (پیکره جرم) در این رکن مورد بررسی قرار می‌گیرد. عنصر مادی جرم سرقت رایانه‌ای، علی‌القاعده به‌صورت فعل مثبت تحقق می‌یابد. ارتکاب فعل مثبت جهت تحقق این جرم اعم است از دسترسی غیرمجاز به سامانه‌های رایانه‌ای، کپی‌برداری، انتقال، حذف یا بهره‌برداری از داده‌ها و ... . نکته مهم و قابل توجه آن است که در سرقت رایانه‌ای، علی‌الاصول داده‌ها از ید صاحب یا مالک آن خارج نمی‌شوند، بلکه ممکن است صرفاً نسخه‌ای از آن بدون رضایت صاحب حق تحصیل گردد. با این حال، قانون‌گذار چنین رفتاری را به دلیل نقض حق مالکیت افراد، واجد وصف کیفری دانسته است. در فرضی که مرتکب جرم، داده‌ها را از ید صاحب آن خارج نماید، این اقدام وی صرفاً از موجبات تشدید مجازات خواهد بود.

بیشتر بخوانید: جرم کلاهبرداری رایانه‌ای چیست؟ شرایط تحقق آن کدام است؟

نکات مهم در خصوص جرم سرقت رایانه‌ای

1) در تحقق جرم سرقت رایانه‌ای همانند سرقت عادی، می‌بایست داده‌ها متعلق به شخص دیگری باشد فلذا در صورتی که مرتکب، اطلاعات مربوط به خود را اشتباهاً برای شخص دیگری ایمیل زده و پس از ارسال ایمیل متوجه اشتباه خود شود و آن اطلاعات را از صندوق ایمیل آن فرد بردارد، اقدام مجرمانه وی دسترسی غیرمجاز خواهد بود نه جرم سرقت رایانه‌ای.

2) جرم سرقت رایانه‌ای زمانی تحقق می‌یابد که مرتکب جرم اقدام به سرقت داده‌های رایانه‌ای متعلق به دیگری نماید حال در فرضی که وی اقدام به سرقت رایانه، لوح فشرده و ... متعلق به دیگری نموده باشد، اقدام وی سرقت عادی می‌باشد نه سرقت رایانه‌ای.

3) به دلالت ماده 740 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات [ماده 12 قانون جرائم رایانه‌ای]، مجازات فردی که به صورت غیرمجاز اقدام به سرقت داده‌های رایانه‌ای متعلق به دیگری نماید، چنانچه عین داده‌ها در اختیار صاحب آن باشد، جزای نقدی از بیست میلیون (20,000,000) ریال تا صد و شصت و پنج میلیون (165,000,000) ریال و در غیر این‌صورت به حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی از شصت و شش میلیون (66,000,000) ریال تا دویست و شصت و چهار میلیون (264,000,000) ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.