دارنده سند تجاری چه کسی است؟

مفهوم حقوقی دارنده سند تجاری

بنابر قوانین و مندرجات قانونی موجود، سند تجاری عبارت است از هر نوع سندی که به جهت نوع یا روابطی که مبنای استفاده از آن در روابط بازرگانی بوده است، صادر می‌گردد. اسناد تجاری اعم‌اند از چک، سفته، برات و ... . در تمامی اسناد تجاری معمولاً یک یا چند نفر در مقام صادرکننده سند وجود دارند که اصالتاً یا به صورت نمایندگی اقدام به صدور آن در وجه یک یا چند نفر دیگر نموده‌اند. یکی از مسائل مهمی که در ارتباط با اسناد تجاری مطرح می‌گردد، این است که دارنده سند تجاری اصولاً چه کسی است؟ در قانون تجارت تعریفی از دارنده سند تجاری به چشم نمی‌خورد اما مقنن در مواد 2 و 11 قانون صدور چک به نوعی به مفهوم دارنده چک اشاره نموده است که می‌توان آن را در خصوص دارنده سند تجاری نیز تعمیم داد. حسب مواد فوق‌الاشاره دارنده چک اعم از کسی که چک در وجه او صادر گردیده یا به نام او پشت‌نویسی شده یا حامل چک (در مورد چک‌های در وجه حامل) یا قائم‌مقام قانونی آنان و یا شخصی که برای اولین بار چک را به بانک ارائه نموده است. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص دارنده سند تجاری پرداخته شود.

بیشتر بخوانید: نحوه درخواست صدور اجراییه چک از طریق دادگاه حقوقی

دارنده سند تجاری کیست؟

قانونگذار در قانون تجارت تعریفی را از دارنده سند تجاری ارائه ننموده است اما در یک نگاه کلی می‌توان اینگونه بیان نمود که دارنده سند تجاری کسی است که قانوناً حق مطالبه وجه آن را از مسئولین پرداخت آن دارد. رویه جاری در تشخیص دارنده سند تجاری بدین نحو می‌باشد که به دلالت ماده 11 قانون صدور چک، شخصی که نخستین بار، سند تجاری را به بانک ارائه می‌نماید، دارنده آن سند تلقی می‌گردد. اقدامی که بانک انجام می‌دهد، صرفاً ثبت مشخصات اولین آورنده چک بعنوان یکی از مهم‌ترین اسناد تجاری، به بانک است و علی‌الاصول متصدیان بانک با استناد به اماره ید و ظاهر ماده فوق‌الذکر حتی در صورتی که چک در وجه شخص معین هم باشد، آورنده سند را به عنوان مالک و متصرف آن قلمداد می‌نمایند. حال در فرضی که سند تجاری در وجه حامل صادر و یا بدون درج مشخصات منتقل‌الیه ظهرنویسی شده باشد، علی‌القاعده متصرف سند تجاری به عنوان دارنده سند تجاری و‌ مالک آن شناخته می‌شود مگر آنکه خلاف آن ثابت شود.

نتیجتاً آنکه رویه معمول در پرداخت وجه سند تجاری چنین است که معمولاً بانک‌ها صرفاً مشخصات اولین فردی که چک را به بانک آورده است ثبت می‌نمایند. بطور معمول کارمندان بانک اطلاعی از مالکیت آورنده سند تجاری ندارند و حتی در صورتی که سند تجاری در وجه شخص معینی باشد، توجهی به انتقال سند به آورنده نداشته و با استناد به قاعده ید (آورنده سند، مالک آن شناخته می‌شود) و ماده 11 قانون صدور چک، اقدام به پرداخت وجه سند تجاری می‌نمایند. علی‌ایحال با توجه به مقررات جاری و رویه قضایی، می‌توان دارنده سند تجاری را به گروه‌های ذیل تقسیم نمود:

الف) فردی که سند تجاری در وجه او صادر شده است:

گاهی اوقات ممکن است که دارنده سند تجاری، اولین کسی باشد که سند در وجه او صادر شده است. در این‌صورت شخص دیگری در این رابطه وجود ندارد. ناگفته نماند که علی‌الاصول دارنده سند تجاری، شخصی غیر از صادرکننده است اما در قانون تجارت این فرضیه پیش‌بینی شده است که سند در وجه صادرکننده و به عهده دیگری یا به حساب صادرکننده تنظیم شود. (به دلالت ماده 310 قانون تجارت)

ب) فردی که وجه سند تجاری به وی منتقل شده است:

فرض دیگری که در خصوص اقسام دارنده سند تجاری متصور است، زمانی است که سند تجاری به جهت واگذاری و انتقال به شخص دیگری ظهرنویسی شده باشد، در این حالت منتقل‌الیه، دارنده سند تجاری شناخته می‌شود. ناگفته نماند که انتقال سند تجاری محدود به ظهرنویسی نبوده و ممکن است انتقال به نحو قهری باشد، در انتقال قهری کلیه حقوق متعلق به دارنده به وراث وی منتقل خواهد شد. نوع دیگری از انتقال سند تجاری نیز وجود دارد که عبارت است از واگذاری سند بدون رعایت ترتیب مقرر در قانون تجارت (=ظهرنویسی) مانند انتقال سند تجاری طی یک سند جداگانه.

ج) شخص ثالثی که وجه سند را پرداخت نموده است:

به شرح مندرج در ماده 270 قانون تجارت، پرداخت سند تجاری توسط شخص ثالث نیز متصور می‌باشد. مطابق با ماده فوق، با پرداخت وجه سند تجاری توسط شخص ثالث به دارنده آن، اعتراض‌نامه و سند تجاری به او تسلیم می‌شود و او مالک و دارنده جدید سند تجاری شناخته می‌شود.

بیشتر بخوانید: سفته چیست؟ نحوه مطالبه سفته کدام است؟

نکات مهم در خصوص دارنده سند تجاری

1) چنان‌چه سند تجاری در وجه حامل صادر شده باشد و یا اینکه بدون قید مشخصات منتقل‌الیه ظهرنویسی شده باشد، متصرف سند مالک آن است مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. اگر سند تجاری در وجه شخص معینی صادر یا ظهرنویسی شده باشد، مالک سند کسی است که نام او بعنوان آخرین گیرنده درج شده باشد. نکته مهم آنکه شخصی که سند تجاری بنام او ظهرنویسی شده است، زمانی مالک آن سند محسوب می‌شود که این ظهرنویسی به منظور انتقال باشد چراکه گاهی تصرف یک سند، به دلیل مالکیت نیست بلکه بمنظور وکالت، نمایندگی و … است، در این‌صورت هر اقدامی از سوی وکیل یا نماینده، بنام اصیل خواهد بود.

2) دارنده سند تجاری به شخصی اطلاق می‌گردد که حق وصول و دریافت وجه سند را به نفع خود، دارا می‌باشد.

3) در فرضی که دارنده سند تجاری بنا به هر طریقی موفق به وصول بخشی از سند شده باشد، دیگر حق مراجعه به آن مقدار را نسبت به سایر مسئولین پرداخت سند تجاری نخواهد داشت.

مطلب مرتبط: اصل اشتغال ذمه در اسناد تجاری به چه معناست؟

صورت‌جلسه نشست قضائی استان گیلان/ شهر رشت مورخ 09-07-1398

شخص «الف» به عنوان دارنده چک که صادرکننده آن شخص «ب» می‌باشد به بانک محال‌علیه مراجعه و به علت عدم موجودی، منتهی به صدور گواهی‌نامه عدم پرداخت می‌شود و شخص «ج» تمامی وجه چک را به شخص «الف» پرداخت می‌نماید و این امر در برگه جداگانه‌ای گواهی و به انتقال کلیه منافع چک از «الف» به «ج» اقرار می‌شود شخص «ج» با ارائه چک و گواهی عدم پرداخت و گواهی انتقال منافع به طرفیت «ب» اقامه دعوی می‌کند. «ب» در مقام دفاع به مفاد ماده 314 قانون تجارت استناد می‌کند که مقرر داشته مقررات بروات شامل چک نیز می‌گردد، وفق ماده 270 قانون تجارت هرگاه شخص ثالث وجه برات را کارسازی نماید دخالت شخص ثالث و پرداخت وجه باید در اعتراض‌نامه یا ذیل آن قید شود با عنایت به این‌که اصل بر آمره بودن مقررات قانون تجارت است و ذکر کلمه (باید) در این ماده تاکیدی بر این امر است و با عنایت به مفهوم مخالف ماده 271 قانون تجارت شخص ثالثی که به طریق ماده 270 عمل ننموده نمی‌تواند از حقوق دارنده برات به عنوان یک سند تجاری بهره‌مند گردد و از طرفی ماده 312 قانون تجارت و ماده 2 قانون چک دارنده را شخصی می‌داند که چک به نام او پشت‌نویسی شده باشد با این توضیح نظر مبارک همکاران محترم در خصوص چنین دارنده چک چیست؟ و به عبارت دیگر آیا دعوی چنین خواهانی وفق مقررات قانون تجارت قابل رسیدگی می‌باشد یا خیر؟ و چنانچه بخواهیم این عمل شخص «ج» را بر مبنای قواعد عام مدنی تفسیر نماییم، نظر به اینکه شخص «ج» با پرداخت وجه سند در واقع دین «ب» را به «الف» پرداخته در صورتی که بدون اذن مدیون اقدام کرده باشد آیا حق مطالبه از «الف» را دارد؟

نظر هیئت عالی

انتقال‌گیرنده چک در صورتی که در ظهر اعتراض‌نامه (گواهی عدم پرداخت) عبارت انتقال حقوق ناشی از وجه چک درج نشده باشد، نمی‌تواند از مزایای قانون تجارت برخوردار شود؛ بلکه به عنوان دارنده سند عادی و طلب ساده تلقی و مطابق مقررات قانون مدنی می‌تواند مطالبه طلب نماید.

نظر اکثریت

ماده 314 هیچ ملازمه‌ای با ماده 270 قانون تجارت ندارد. در ماده 314 فقط نسبت به موارد احصاء شده را می‌توان به مقررات برات معطوف نمود بنابراین عدم درج انتقال حقوق ناشی از وجه چک در ظهر اعتراض‌نامه به لحاظ آمره بودن مقررات قانون تجارت در این مبحث دارنده حقوق انتقالی از امتیازات اسناد تجاری که قانون تجارت برای دارنده در نظر گرفته برخوردار نخواهد شد. لذا دارنده فعلی به عنوان انتقال‌گیرنده طلب ساده تلقی و مقررات قانون مدنی در مورد آن جاری خواهد بود.

نظر اقلیت

اگرچه انتقال چک بر اساس تکلیف مقرر در قانون تجارت صورت نگرفته لیکن انتقال آن به موجب سند دیگر همچنان دارنده سند تجاری محسوب، لذا دارنده می‌تواند از کلیه حقوق و امتیازات قانون تجارت و قانون چک برخوردار گردد و دادگاه می‌بایست در صورت استحقاق خواهان، خواسته را مورد لحوق حکم قرار دهد.