وکالت بلاعزل چیست؟ روش‌های ابطال آن کدام‌اند؟

مفهوم حقوقی وکالت بلاعزل

بنابر موازین و مندرجات قانونی موجود بالاخص ماده 656 قانون مدنی، عقد وکالت به عقدی اطلاق می‌گردد که بر حسب آن یکی از طرفین، طرف دیگر را برای انجام امر یا اموری نایب خود قرار می‌دهد. عقد وکالت عقدی است جایز، رضایی، مسامحه‌ای و اذنی که اثر آن اعطای نیابت در امور اعتباری (اعمال حقوقی) است که جهت انعقاد عقد وکالت به نحو صحیح قانونی، قبول وکیل ضروری است. ناگفته نماند که انجام مورد وکالت توسط وکیل حتی بدون اعلام قبولی وی نیز، قبول ضمنی وکالت، تلقی می‌گردد (مستند به ماده 657 قانون مدنی). فلذا عقد وکالت، نایب گرفتن شخص دیگر برای انجام امری است؛ به این معنا که موکل، اقدام وکیل را در مورد انجام عمل حقوقی به منزله اقدام خود دانسته و به او اختیار می‌دهد که به نام و حساب موکل تصرفاتی بنماید. نکته قابل توجه آن است که عقد وکالت در زمره عقود جایز است بدین معنا که عقد وکالت با فوت یا حجر هر یک از طرفین منتفی می‌گردد هم‌چنین وکیل در هر زمان که اراده نماید، می‌تواند استعفا داده و موکل نیز در هر زمان می‌تواند وکیل خود را عزل نماید مگر آنکه وکالت وکیل یا عدم عزل وی ضمن عقد لازمی شرط شده باشد (وفق ماده 679 قانون مدنی). منبعث از ماده 664 قانون مدنی انواع عقد وکالت عبارت است از وکالت در محاکمه و وکالت در انجام معامله (اخذ حق)؛ منظور از وکالت در محاکمه، وکالت در اقامه دعوا یا دفاع از دعوا در محکمه می‌باشد که در این‌صورت وکیل علی‌الاصول می‌بایست وکیل دادگستری بوده و دارای پروانه وکالت باشد. لیکن منظور از وکالت در اخذ حق همان اعطای وکالت مدنی در یکی از دفاتر اسناد رسمی می‌باشد که وکیل می‌تواند هر شخصی اعم از وکلای دادگستری و یا ... باشد. لازم به توضیح است که وکالت مدنی می‌تواند بصورت مطلق و برای تمام امور موکل تنظیم گردد یا بصورت مقید و صرفاً برای انجام مورد خاصی (وفق ماده 660 قانون مدنی). یکی از انواع وکالت که به کرات با توجه به گسترش روابط تجاری و انجام معاملات گسترده میان مردم، تنظیم می‌گردد، اعطای وکالت بلاعزل می‌باشد که بسیار مرسوم گردیده است. تنظیم این نوع از وکالت بویژه در معاملات خودرو و یا املاک بعنوان ابزاری جهت تسهیل انجام تشریفات قانونی مورد استفاده قرار می‌گیرد. وکالت بلاعزل همانگونه که از عنوان آن پیداست به وکالتی گفته می‌شود که موکل ضمن اعطای وکالت به وکیل، حق عزل وی را در حدود وکالت از خود سلب و ساقط می‌نماید. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در ارتباط با وکالت بلاعزل و روش‌های ابطال آن پرداخته شود.

بیشتر بخوانید: نحوه الزام وکیل به دادن حساب دوران وکالت (ارائه حساب تصدی ایام وکالت)

روش‌های ابطال وکالت بلاعزل

همانگونه که در صدر مقاله بیان گردید وکالت بلاعزل به وکالتی اطلاق می‌شود که به موجب آن موکل بر حسب توافق، حق عزل وکیل را از خود سلب می‌نماید. لازم به توضیح است که وکالت بلاعزل از حیث ماهیت حقوقی تابع عقد وکالت است و تنها تفاوت آن با عقد وکالت به مفهوم عام، در عزل ارادی وکیل توسط موکل می‌باشد. شایان ذکر است که در معاملات کنونی به کرات مشاهده می‌گردد که در زمان فروش به جهت وجود موانع در تنظیم سند رسمی انتقال، فروشنده در قبال دریافت ثمن معامله، وکالت بلاعزل به خریدار اعطا می‌نماید تا وی پس از رفع موانع و انجام تشریفاتِ قانونیِ نقل‌ و انتقال بتواند حسب مورد ملک یا خودرو موضوع وکالت را بنام خود منتقل نماید. لازم به توضیح است در مورد چنین وکالت بلاعزلی که بواسطه انجام یک معامله تنظیم شده است، برخی از حقوقدانان معتقدند که این وکالت در واقع همان عقد بیع (وکالت در مقام بیع) است لیکن برخی دیگر از حقوقدانان بر این باورند که این مورد همان وکالت است. با توجه به رویه قضایی موجود بنظر می‌رسد که این قسم از وکالت بلاعزل را که به واسطه انجام یک معامله تنظیم شده است را باید یک تعهد موکل به فروش مال تلقی نمود فلذا سزاوار توجه است که صرف تنظیم وکالت بلاعزل به منزله انتقال مالکیت نبوده چراکه چنین وکالتی یک تعهد به بیع است (نه خود بیع) و‌ در این‌صورت چنان‌چه موکل در این حین فوت نماید، وکیل می‌تواند بطرفیت وراث متوفی طرح دعوا نماید.

نکته مهم دیگری که در خصوص اعطای وکالت بلاعزل می‌بایست بدان اشاره گردد آن است که در برخی از موارد، بدون آنکه معامله‌ای میان وکیل و موکل منعقد شده که متعاقب آن نیز وکالت بلاعزل از سوی موکل به وکیل اعطا شده باشد، امکان دارد که فردی در مقام موکل، اقدام به اعطای وکالت بلاعزل به وکیل در خصوص انجام کاری مثل انجام معامله در ارتباط با فروش خودروی وی، فروش یا خرید ملک بنام وی و ... در حدود موضوع وکالت نموده باشد که معمولاً در اغلب این نوع وکالتنامه‌ها نیز به لحاظ فرمت خاص تنظیمی در دفاتر اسناد رسمی اشاره به عقد وکالت خارج لازم می‌شود، حال چنان‌چه مشخص شود که وکالت بلاعزل منبعث از هیچ‌گونه عقد خارج لازمی نبوده است، در صورت عدم انجام موضوع وکالت توسط وکیل، بنظر می‌رسد امکان ابطال وکالت بلاعزل در این شرایط برای موکل وجود داشته باشد. در خصوص روش‌های ابطال وکالت بلاعزل می‌توان موارد ذیل را برشمرد:

الف) فوت یا حجر وکیل یا موکل

در وکالت بلاعزل همانند سایر موارد انعقاد عقد وکالت، با فوت یا محجور شدن هر یک از وکیل یا موکل، عقد وکالت منحل گردیده و از بین می‌رود (وفق بند 3 ماده 678 قانون مدنی). نکته‌ای که می‌بایست مدنظر قرار گیرد آن است که از بین رفتن وکالت بلاعزل بواسطه فوت یا حجر وکیل یا موکل، لزوماً به معنای زوال حقوقی نیست که پیش از آن بر مبنای یک معامله میان طرفین ایجاد شده است.

مطلب مرتبط: نحوه انحلال عقد وکالت

ب) در صورت از بین رفتن موضوع وکالت یا انجام شدن آن

بنابر مندرجات موجود در ماده 683 قانون مدنی در صورت از بین رفتن متعلق (موضوع) وکالت و یا انجام دادن موضوع وکالت توسط موکل، هر نوع عقد وکالت اعم از وکالت بلاعزل باطل گردیده و از بین می‌رود. لازم به توضیح است که اعطای وکالت بلاعزل مانع انجام موضوع وکالت توسط موکل نمی‌باشد مگر آنکه موکل حق انجام موضوع وکالت را به نحو صریح یا ضمنی از خود سلب و ساقط نموده باشد.

ج) در صورت استعفای وکیل

به دلالت بند 2 ماده 678 قانون مدنی عقد وکالت با استعفای وکیل از بین رفته و مرتفع می‌گردد. فلذا یکی دیگر از موارد از بین رفتن وکالت بلاعزل استعفا (انصراف) وکیل از مورد وکالت می‌باشد. بدین معنا که وکیل در هر زمان که اراده نماید، می‌تواند با اعلام استعفای خود وکالت بلاعزل را از بین ببرد.

د) پایان یافتن مدت وکالت بلاعزل

در صورتی که وکالت بلاعزل برای مدت مشخصی منعقد شده باشد، با اتمام آن مدت وکالت بلاعزل باطل گردیده و از بین می‌رود.

مطلب مرتبط: نحوه طرح دعوای ابطال معامله به جهت عدم رعایت مصلحت موکل

اقدامات لازم جهت تنظیم وکالت بلاعزل

وکیل و موکل جهت تنظیم وکالت بلاعزل در درجه اول می‌بایست به یکی از دفاتر اسناد رسمی مراجعه و مدارک شناسایی خود را (شناسنامه و کارت ملی) جهت احراز هویت و تنظیم وکالت، به دفترخانه تقدیم نمایند. لازم به ذکر است در وکالت بلاعزلی که مربوط به معاملات است می‌بایست مدارک مالکیت آن مال نیز تقدیم دفترخانه گردد. توصیه می‌گردد جهت جلوگیری از ورود هرگونه ضرر و یا داشتن عواقب ناخوشایند، در تنظیم وکالت بلاعزل، مدت معینی قید شود تا در صورتی‌که ظرف مهلت مقرر، وکیل نتوانست به هر دلیلی مورد وکالت را انجام دهد، وکالت بعد از آن مهلت مشخص، از بین برود. بنابراین با انجام احتیاط لازم و بررسی همه جانبه امور، می‌توان از ورود ضرر جلوگیری نمود.

سزاوار توجه است در فرضی که وکالت بلاعزل در ارتباط با انتقال مالکیت مال غیرمنقول مشمول قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول باشد، وفق تبصره 2 ماده یک قانون مذکور، میزان مالیات، حق‌الثبت و حق‌التحریر بر تنظیم وکالت بلاعزل انتقال مالکیت در خصوص اموال غیرمنقول موضوع این ماده در دفاتر اسناد رسمی معادل تنظیم سند رسمی انتقال ملک است و چنانچه ظرف نه ماه از تاریخ تنظیم وکالت‌نامه، اموال مذکور منتقل شود، سند رسمی انتقال بدون نیاز به پرداخت مجدد مالیات نقل و انتقال ملک و حق‌الثبت تنظیم می‌شود. (مستند به نظریه مشورتی شماره: 7/1403/447 مورخ: 24-07-1403 اداره کل حقوقی قوه قضاییه)