نحوه ملاقات با زندانی چگونه است؟

ملاقات با زندانی

مطابق با موازین و مقررات قانونی موجود، بالاخص ماده 210 آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور و هم‌چنین ماده 528 قانون آیین دادرسی کیفری، به جهت حفظ حقوق زندانی و خانواده وی، هم‌چنین حفظ پیوند خانوادگی و ایفای تکالیف شرعی صله رحم، قانونگذار تمهیداتی را اندیشیده است تا به موجب آن امکان ملاقات با زندانی فراهم آید. بر اساس مواد فوق‌الذکر امکان ملاقات با زندانی برای پدر،مادر،همسر، فرزندان،خواهر،برادر،پدر و مادر همسر وی، پیش‌بینی شده است. لازم به توضیح است که ملاقات دیگر بستگان و دوستان، خواهان و شاکی با زندانی، به صورت کابینی بنابر درخواست هر یک از آنها و با موافقت مدیرکل زندان‌های استان یا قاضی اجرای احکام و یا رئیس موسسه امکان‌پذیر می‌باشد. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در ارتباط با نحوه ملاقات با زندانی پرداخته شود.

بیشتر بخوانید: نحوه اجرای مجازات حبس در قانون مجازات اسلامی

نحوه ملاقات با زندانی

همانگونه که در ابتدای مقاله بیان گردید، زندانی می‌تواند تحت شرایط خاصی با اقوام و خانواده خود ملاقات نماید. جهت انجام ملاقات با زندانی، قانونگذار شرایطی را مقرر نموده است که بر مبنای آن بدواً تقاضای ملاقات با زندانی می‌بایست تقدیم گردد تا پس از آن امکان ملاقات با زندانی فراهم آید. به دلالت ماده 212 آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور مصوب 1400، مدت ملاقات زندانیان به صورت ملاقات عمومی (کابینی) بیست تا سی دقیقه، حضوری سی تا شصت دقیقه، خصوصی چهار تا دوازده ساعت و ملاقات الکترونیکی (مجازی) پنج تا سی دقیقه می‌باشد. سزاوار توجه است که ملاقات با زندانی به صورت عمومی، هفتگی است و برنامه زمانبندی آن توسط هر موسسه بصورت مشخص تعیین می‌گردد. (مستنبط از ماده 213 آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور)

قانونگذار اسامی اشخاصی را که امکان ملاقات با زندانی برای ایشان فراهم شده است را صراحتاً برشمرده است. این اشخاص اعم‌اند از:

1) همسر و فرزندان زندانی

2) پدر، مادر، خواهر و برادر زندانی

3) پدر و مادر همسر زندانی

4) سایر بستگان و دوستان زندانی، خواهان و شاکی وی (با درخواست هر یک از آنها‌ و با موافقت مدیرکل زندان‌های استان یا قاضی اجرا و یا رئیس موسسه)

نکته مهم و قابل توجه در خصوص ملاقات با زندانی آن است که علاوه بر ملاقات عمومی که امکان انجام آن برای همه زندانیان فراهم می‌باشد، ملاقات‌های دیگری نیز وجود دارد که به صورت تشویقی و مشروط به رعایت مواردی از قبیل حسن رفتار و معاشرت، شرکت در برنامه‌های آموزشی، حرفه‌آموزی و ... با کسب امتیازات لازم به زندانیان اعطاء می‌گردد (وفق ماده 214 آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور). مضاف بر آنکه قانونگذار به منظور حفظ وحدت خانواده، تمهیداتی را اندیشیده است که امکان ملاقات خصوصی زندانی با همسر، فرزندان و والدین فراهم آید. جهت ملاقات با زندانی به صورت خصوصی، وی مکلف است درخواست خود را به زندان تقدیم تا پس از موافقت خانواده و تأیید موسسه، امکان ملاقات خصوصی با رعایت موازین شرعی و امنیتی در مکانی خاص انجام پذیرد. (مستند به ماده 215 آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور)

شایان ذکر است که بنابر بند «ز» ماده 1 آیین‌نامه پیش‌گفته، به هر زندانی نمره‌ای تحت عنوان «نمره اعتباری» اختصاص داده می‌شود. نمره اعتباری نمره‌ای است که به هر زندانی متناسب با انجام تکالیف و نتایج حاصله از شرکت در برنامه‌های اصلاحی و تربیتی تعلق می‌گیرد که موجب تعیین درجه اعتباری زندانی و بهره‌مندی وی از نهادهای ارفاقی از قبیل مرخصی، ملاقات حضوری، نظام نیمه آزادی، آزادی مشروط، تعلیق و آزادی تحت مراقبت الکترونیکی می‌شود. نحوه محاسبه نمره اعتباری زندانیان و کارکرد آن که در ماده 80 آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور توضیح داده شده است آثاری در نحوه اعطای مرخصی به زندانی، ملاقات با زندانی و ... دارد.

مطلب مرتبط: شرایط اعطای مرخصی به زندانیان چیست؟

نکات مهم در خصوص ملاقات با زندانی

1) به شرح مندرج در ماده 48 قانون آیین دادرسی کیفری، در صورتی که متهم تحت نظر قرار گیرد، می‌تواند تقاضای حضور وکیل نماید. وکیل شخص تحت نظر، با رعایت محرمانه بودن تحقیقات می‌تواند در مدتی که بیشتر از یک ساعت نباشد، با شخص زندانی (تحت نظر) ملاقات نموده و در پایان ملاقات، ملاحظات کتبی خود (مانند شرایط خاص موکل) را در پرونده ارائه دهد.

مستفاد از اصول دوم و بیست و دوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و بندهای 5 و 6 ماده واحده قانون احترام به آزادی‌های مشروع و حفظ حقوق شهروندی مصوب 1383 و مواد 4، 6، 7، 50 و 524 قانون آیین دادرسی کیفری و مواد 40 و 41 آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور مصوب 1400 ملاقات متهم تحت نظر و بازداشتی و محکوم‌علیه زندانی با اعضای خانواده و بستگان خود و ارتباط مخابراتی با ایشان از جمله حقوق متهمان و محکومان است و محرومیت از حقوق مذکور به دستور مقام قضایی در صور مختلف، نیازمند تجویز قانون است؛ بنابراین در فروض متعدد با استفاده از قسمت اخیر ماده 50 و بند ‌«الف» ماده 238 قانون آیین دادرسی کیفری، چنانچه در جریان تحقیقات مقدماتی یا دادرسی، مقامات قضایی دادسرا یا دادگاه بنا به جهاتی از قبیل حفظ آثار و ادله جرم یا جلوگیری از تبانی متهم با سایر متهمان یا شهود و مطلعان واقعه یا خودداری شهود از ادای شهادت، محرومیت از ملاقات با بستگان یا محرومیت از تماس تلفنی متهم یا زندانی را ضروری تشخیص دهند، صرفاً تا رفع ضرورت مذکور، می‌توانند در قالب دستور قضایی، محرومیت‌های مذکور را اعمال نمایند. (نظریه مشورتی اداره حقوقی قوه قضاییه به شماره 7/1403/632 مورخ 1403/11/14)

2) امکان ملاقات با زندانی علاوه بر موارد پیش‌گفته، برای وکیل دادگستری وی نیز وجود دارد. وکیل زندانی می‌تواند با ارائه وکالتنامه خود به رئیس موسسه یا مسئول ملاقات و در صورت امکان در اتاق مخصوص و مجزا از محل ملاقات عمومی، برای ملاقات با زندانی اقدام نماید. ذکر این نکته حائز اهمیت است که در شرایطی که زندانی، ممنوع‌الملاقات باشد، ملاقات با وی تنها با نظر و دستور مقام قضایی امکان‌پذیر خواهد بود. (مستفاد از ماده 216 آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور)

3) به شرح مندرج در ماده 81 قانون آیین دادرسی کیفری در جرائم تعزیری درجات 6 الی 8 که امکان تعلیق اجرای مجازات متهم وجود دارد، در صورت نبود شاکی و یا اعلام گذشت وی و یا با موافقت بزه‌دیده و عدم سابقه محکومیت مؤثر کیفری متهم، این امکان برای دادستان وجود دارد تا با کسب موافقت متهم و در صورت ضرورت اخذ تامین مناسب از وی، تعقیب را برای 6 ماه تا دو سال معلق نموده و متهم را به اجرای یک یا چند مورد از موارد مندرج در ماده فوق، مکلف نماید. یکی از این موارد، وفق بند «د» ماده فوق‌الذکر، ممنوعیت برقراری هرگونه ارتباط و ملاقات متهم با شرکاء و بزه‌دیده برای مدت معینی می‌باشد.

4) در صورتی که زندانی مرتکب تخلف انضباطی شود، یکی از تنبیهات درج شده در ماده 524 قانون آیین دادرسی کیفری با رعایت تناسب از سوی شورای انضباطی تعیین و بعد از تایید قاضی اجرای احکام اجرا می‌شود. یکی از این تنبیهات وفق بند «ب» ماده فوق، محرومیت از ملاقات حداکثر تا سه نوبت می‌باشد.

5) قانونگذار قواعد افتراقی در مورد مجرمین سیاسی قرار داده است که از آن جمله می‌توان به صلاحیت دادگاه کیفری یک مرکز استان محل وقوع جرم با حضور هیئت منصفه موضوع ماده 302 قانون آیین دادرسی کیفری، علنی بودن رسیدگی و ... اشاره نمود. یکی از ارفاقات اندراجی در ماده 6 قانون جرم سیاسی که در بند «ث» ماده پیش‌گفته آمده است، حق ملاقات و مکاتبه با بستگان طبقه اول در طول مدت حبس در خصوص زندانیانی که مرتکب جرم سیاسی شده‌اند، می‌باشد. سزاوار توجه است جرم سیاسی موضوع قانون جرم سیاسی مصوب 20-02-1395، جرمی است که اشخاص به قصد اصلاح امور بدون قصد براندازی نظام، جرائم موضوع ماده 2 قانون جرم سیاسی را انجام می‌دهند.

6) قانونگذار شرایطی را برای زندانیان مهیا نموده است تا به شرط کسب امتیازات کافی و انجام تکالیف قانونی، بتوانند با همسران خود به مدت چهار تا دوازده ساعت ملاقات خصوصی (ملاقات شرعی) انجام دهند. همچنین برابر ماده 212 آیین‌نامه اجرایی سازمان زندان‌ها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور، مدت ملاقات طبق نظر رئیس زندان تا دو برابر قابل افزایش است.