روش‌های تعیین داور در قرارداد کدام‌اند؟

تعریف داوری

بنابر موازین و مندرجات قانونی موجود بالاخص ماده 454 قانون آیین دادرسی مدنی این امکان برای افراد جامعه توسط قانونگذار در نظر گرفته شده است که با تراضی و توافق با یکدیگر، حل اختلافات خویش را اعم از آنکه دعوایی را در دادگاه مطرح نموده یا مطرح ننموده باشند، به داوری یک یا چند نفر ارجاع دهند. داوری به معنای توافق طرفین جهت رسیدگی به اختلاف و منازعه در یک مرجع خارج از دادگستری می‌باشد. فلذا داوری و متعاقب آن مساله تعیین داور یکی از مسائل مهمی است که جهت حل‌وفصل اختلافات میان طرفین قرارداد، در خارج از دادگستری مورد توجه قرار می‌گیرد و بسیار حائز اهمیت می‌باشد. سزاوار توجه است که قانونگذار این اختیار را برای افراد قائل شده است که در ضمن معامله خویش و یا بصورت تنظیم یک قرارداد علی‌حده، توافق نمایند که شخص یا اشخاص مشخصی در صورت بروز اختلاف میان ایشان، اقدام به انجام داوری نمایند. مضاف بر آنکه طرفین از این اختیار قانونی نیز برخوردار می‌باشند که اختیار تعیین داور را به شخص ثالث و یا دادگاه نیز محول نمایند (برگرفته از ماده 455 قانون آیین دادرسی مدنی). در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در ارتباط با روش‌های تعیین داور در قرارداد پرداخته شود.

مطلب مرتبط: داوری چیست؟ شرایط تعیین داور کدام است؟

روش‌های تعیین داور در قرارداد

همانگونه که در صدر مقاله بیان گردید، طرفین هنگام تنظیم قرارداد می‌توانند با یکدیگر توافق نمایند که چنان‌چه اختلافی میان ایشان در خصوص اجرای مفاد قرارداد حاصل گردد، حل اختلاف در محیطی خارج از دادگاه و توسط شخص یا اشخاصی بنام داور، مورد رسیدگی قرار گیرد. در ارتباط با روش‌های تعیین داور در قرارداد مستند به قانون آیین دادرسی مدنی می‌توان موارد ذیل را بیان نمود:

الف) توافق طرفین به عنوان یکی از روش‌های تعیین داور در قرارداد

به شرح مندرج در ماده 455 قانون آیین دادرسی مدنی، توافق طرفین به عنوان یکی از روش‌های تعیین داور در قرارداد پیش‌بینی شده است. بنابر ماده فوق، طرفین می‌توانند با یکدیگر توافق و تراضی نمایند تا در صورت بروز اختلاف، موضوع به داوری ارجاع گردد. هم‌چنین طرفین می‌توانند انتخاب داور را به شخص ثالث و یا حسب مورد دادگاه، محول نمایند.

ب) تعیین توسط دادگاه به عنوان یکی از روش‌های تعیین داور در قرارداد

تعیین داور توسط دادگاه به عنوان یکی از روش‌های تعیین داور در قرارداد، به دلالت ماده 459 قانون آیین دادرسی مدنی زمانی موضوعیت می‌یابد که طرفین در زمان تنظیم قرارداد، شرط ارجاع موضوع به داوری را درج نموده اما داور یا داوران خود را معین ننموده و در زمان بروز اختلاف نیز در معرفی داور اختصاصی و یا تعیین داور ثالث با یکدیگر توافقی ننموده باشند و نیز تعیین داور نیز به دادگاه یا شخص ثالث واگذار نشده باشد. در این قبیل شرایط یکی از طرفین با ارسال اظهارنامه داور خود را معرفی و به طرف مقابل اعلام و درخواست تعیین داور می‌نماید و یا آنکه درخواست تراضی در تعیین داور ثالث را مطرح می‌نماید حال چنان‌چه طرف مقابل ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ اظهارنامه، داور خود را معرفی ننموده و یا در تعیین داور ثالث تراضی ننماید، ذی‌نفع این اختیار قانونی را خواهد داشت تا جهت تعیین داور به دادگاه صالح مراجعه نماید.

ج) تعیین داور توسط شخص ثالث به عنوان یکی از روش‌های تعیین داور در قرارداد

گاهی اوقات مشاهده می‌گردد که طرفین در قرارداد توافق می‌نمایند که تعیین داور توسط شخص ثالثی صورت بگیرد. حال در فرضی که شخص ثالث از تعیین داور بنابه هر علتی امتناع نماید، هر یک از طرفین می‌تواند با ارسال اظهارنامه خطاب به طرف دیگر، داور مورد نظر خود را معرفی و از وی درخواست نماید که ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ اظهارنامه نظر خویش را در مورد داور واحد اعلام نماید. در صورت عدم اقدام ظرف مهلت فوق، ذینفع می‌تواند جهت تعیین داور به دادگاه مراجعه نماید. (مستنبط از ماده 460 قانون آیین دادرسی مدنی)

مطلب مرتبط: مهلت طرح دعوای ابطال رای داور چند روز می‌باشد؟

نکات مهم در خصوص روش‌های تعیین داور در قرارداد

1) هر چند که قانونگذار در قانون آیین دادرسی مدنی روش‌های تعیین داور را تعیین نموده و حتی این اختیار را برای طرفین قرارداد قائل شده است تا با تراضی یکدیگر داور یا داوران مورد نظر خویش را تعیین نمایند، لیکن از آنجایی که قانونگذار صراحتاً در ماده 455 قانون آیین دادرسی مدنی به واژه «تراضی» اشاره نموده است، فلذا در فرضی که واگذاری اختیار تعیین داور به یکی از طرفین قرارداد به عنوان یکی از روش‌های تعیین داور در قرارداد، پیش‌بینی شده باشد، چنین اقدامی محکوم به بطلان خواهد بود.

2) انتخاب داور توسط دادگاه به عنوان یکی از روش‌های تعیین داور در قرارداد پیش‌بینی شده است. لازم به توضیح است که این اقدام توسط دادگاه زمانی انجام می‌شود که داور توسط طرفین قرارداد انتخاب شود لیکن آن داور فوت نموده یا استعفا دهد و جانشین او تعیین نشود و یا آنکه انتخاب داور به شخص ثالث واگذار شده اما او به وظیفه خود عمل ننماید. (وفق ماده 460 قانون آیین دادرسی مدنی)

3) در فرضی که انتخاب داور با تراضی طرفین به عنوان یکی از روش‌های تعیین داور در قرارداد پیش‌بینی شده باشد اما داور مشخصی تعیین نشده باشد، تعیین داور در این شرایط با ارسال اظهارنامه وفق ماده 460 قانون آیین دادرسی مدنی صورت می‌گیرد بدین نحو که متقاضی در متن اظهارنامه داور مورد نظر خود را معرفی و از طرف مقابل (مخاطب اظهارنامه) درخواست می‌نماید که ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ اظهارنامه نظر خود را جهت داور اعلامی معرفی و یا داور مورد نظر خود را معرفی نماید. لازم به توضیح است که عدم اقدام طرف قرارداد ظرف مهلت مقرر فوق، باعث مراجعه ذی‌نفع به دادگاه و درخواست تعیین داور از دادگاه خواهد شد. نکته مهم و قابل توجه آن است که قید ننمودن مهلت ده روز در اظهارنامه باعث‌ رد درخواست تعیین داور از سوی دادگاه خواهد شد.

4) به شرح مندرج در ماده 463 قانون آیین دادرسی مدنی، در فرضی که طرفین ملتزم شده باشند که در صورت بروز اختلاف بین آنها شخص معینی داوری نماید و آن شخص نخواهد یا نتواند به عنوان داور رسیدگی کند و به داور یا داوران دیگری نیز تراضی ننمایند، رسیدگی به اختلاف در صلاحیت دادگاه خواهد بود. لذا در صورت استعفا یا ناتوانی داور از داوری لازم است طرفین قرارداد بدواً ضمن اعلام داور مورد تایید خود به طرف دیگر، سعی در توافق بر داوری شخص معینی نمایند. در صورت عدم امکان حصول توافق، دادگاه به دعوا رسیدگی خواهد نمود.