تفاوت مبایعه‌نامه و قولنامه چیست؟

بررسی تفاوت مبایعه‌نامه و قولنامه

مطابق با موازین و مقررات قانونی موجود، قرارداد به عمل حقوقی دو یا چند جانبه‌ای اطلاق می‌گردد که با اراده طرفین منعقد گردیده و جملگی ایشان در مقابل یکدیگر تعهد بر امری را قبول می‌نماید (مستفاد از ماده 183 قانون مدنی). ذکر این نکته حائز اهمیت است که در قانون مدنی و بصورت کلی در حقوق ایران، میان مبایعه‌نامه و قرارداد تفاوت چندانی وجود نداشته و این دو اصطلاح علی‌الاصول در یک معنا بکار می‌روند. نکته مهم و قابل توجه آن است که تحقق انشایی طرفین در تنظیم مبایعه‌نامه، در قالب ایجاب و قبول محقق می‌گردد اما قولنامه که از آن به تعهد به انشای عقدی (نظیر بیع) نیز یاد می‌شود، متفاوت از مبایعه‌نامه است. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص تفاوت مبایعه‌نامه و قولنامه پرداخته شود.

مطلب مرتبط: نحوه طرح دعوای الزام به ایفای تعهد

تفاوت مبایعه‌نامه و قولنامه در چیست؟

بسیاری از افراد جامعه گمان می‌کنند که تفاوتی میان مبایعه‌نامه و قولنامه وجود ندارد اما این تصور، نادرست می‌باشد چراکه میان این دو عنوان، تفاوت‌های بسیاری وجود دارد. مستند به ماده 338 قانون مدنی، بیع عبارت است از تملیک عین به عِوَضِ معلوم؛ مانند انتقال مالکیت خودرو یا انتقال یک واحد آپارتمان (در عقد بیع، مالی (اعم از منقول یا غیرمنقول) از جانب فروشنده به خریدار فروخته می‌شود.). لذا بیع عقدی است لازم، تملیکی، معوض، اصولاً رضایی و مبیع در آن عین است و نه منفعت یا حق. مبایعه‌نامه که گاهی از آن به قرارداد نیز یاد می‌شود سند مُثبِتِ بیع است بنابراین با تحقق بیع، مالکیت مبیع از فروشنده به خریدار منتقل می‌گردد (مستفاد از بند 1 ماده 362 قانون مدنی). فی‌الواقع به قرارداد مکتوبی که میان خریدار و فروشنده تنظیم و بر اساس آن مالی از جانب فروشنده در ازای اخذ ثمن معامله به خریدار، واگذار می‌گردد، مبایعه‌نامه یا بیع‌نامه گفته می‌شود.

در حالی‌که قولنامه سندی است حاکی از تعهد به انشاء عقدی (نظیر بیع) در آینده؛ بنابراین صِرف انعقاد قولنامه، مفید انتقال مالکیت نیست چراکه قولنامه عقدی عهدی است و برخلاف مبایعه‌نامه، به مجرد تنظیم آن، مالکیت مبیع از فروشنده به خریدار منتقل نمی‌گردد. گاهی اوقات مشاهده می‌گردد که در معاملات میان افراد، اشخاص در ضمن عقد قول می‌دهند که مال خود را به طرف دوم قرارداد واگذار نمایند. در این حالت، به آن قرارداد عادی تنظیمی، قولنامه گفته می‌شود. در واقع در این نوع قرارداد، قول‌هایی میان فروشنده و خریدار (واژه صحیح متعهدله است و نه خریدار) رد و بدل می‌شود؛ برای مثال فروشنده قول می‌دهد که به طرف دیگر قرارداد (متعهدله) فرصت کافی دهد (بطور مثال یک هفته) تا مبلغ اولیه را در زمان مقرر پرداخت نماید و در این فاصله نیز، فروشنده مال موضوع قرارداد را به شخص دیگری نفروشد یا واگذار ننماید.

عمده علت لزوم فهم تفاوت مبایعه‌نامه و قولنامه در آثار و نتایج آن است البته صِرف ذکر عنوان قولنامه یا مبایعه‌نامه در صدر سند، بیانگر قصد واقعی طرفین نبوده و قاضی رسیدگی‌کننده با توجه به مندرجات سند و سایر قرائن باید اتخاذ تصمیم کند که قصد واقعی و مشترک طرفین تنظیم مبایعه‌نامه بوده است یا قولنامه.

مهم‌ترین تفاوت مبایعه‌نامه و قولنامه در آن است که چنانچه طرفین قرارداد (خریدار و فروشنده) اقدام به تنظیم مبایعه‌نامه نمایند، در صورتی که هر یک از طرفین به تعهدات خود عمل ننمایند، طرف دیگر می‌تواند الزام مستنکف از انجام تعهدات قراردادی را از دادگاه درخواست نماید چراکه به محض وقع عقد مالکیت میان طرفین منتقل شده است؛ بطور مثال اگر بایع (فروشنده) از تنظیم و انتقال سند رسمی به نام خریدار امتناع ورزد، خریدار می‌تواند با طرح دعوای حقوقی در مرجع صالح، تحت عنوان الزام فروشنده به حضور در دفترخانه و انتقال سند رسمی اقدام نماید. در واقع در این حالت خریدار می‌تواند فروشنده را از طریق مراجع ذی‌صلاح قضایی مجبور به انجام تعهد نماید و یا اینکه اگر خریدار الباقی ثمن (پول) معامله را در موعد مقرر پرداخت ننموده باشد، این شرایط برای فروشنده نیز وجود دارد و وی نیز می‌تواند با طرح دعوای حقوقی در مرجع صالح، تحت عنوان الزام خریدار به پرداخت ثمن معامله، او را ملزم به پرداخت نماید.

لکن در قولنامه، چنانچه هر یک از طرفین به تعهدات خود عمل ننمایند، طرف مقابل می‌تواند الزام به ایفای تعهدات قراردادی طرف دیگر را منبعث از قولنامه فی‌مابین از دادگاه درخواست نماید. در قولنامه برخلاف مبایعه‌نامه، صرف انعقاد آن، مالکیت به طرف دیگر منتقل نمی‌گردد و در آن بایع متعهد می‌گردد که مال مورد توافق را در آینده به متعهدله (شخصی که به نفع وی تعهد شده است) بفروشد و پیش از آن بیعی محقق نشده است.

امیدواریم مطالب برای شما مفید بوده باشد. لطفا مطالب را با دوستان خود به اشتراک بگذارید و با امتیاز دادن به مطالب، ما را در جهت بهبود و تولید هر چه بیشتر مطالب یاری فرمایید. همچنین می توانید نظرات یا سوالات خود را در بخش دیدگاه ها مطرح نمایید در اسرع وقت به سوالات شما پاسخ داده خواهد شد.