ایراد عدم اهلیت خواهان چیست؟ شرایط تحقق آن کدام است؟

مفهوم حقوقی ایراد عدم اهلیت خواهان

واژه اهلیت از منظر لغوی به معنای شایستگی و لیاقت می‌باشد. در اصطلاح حقوقی، اهلیت، آن شایستگی و یا توانایی است که به موجب آن فرد می‌تواند دارای حقوق و تکالیف شود و آنها را اجرا نماید. اهلیت اعم است از اهلیت تمتع (شایستگی دارا شدن حق و تکلیف) و اهلیت استیفا (توانایی اجرای حق و انجام تکالیف قانونی). مطابق با مقررات مندرج در قانون مدنی، فردی دارای اهلیت شناخته می‌شود که عاقل، بالغ و رشید باشد. گاهی ا‌وقات ممکن است که خواهان دعوا، دادخواستی را مطرح نموده باشد اما بنا به دلایلی اعم ار صغیر بودن، مجنون بودن، ورشکسته بودن و ... دارای اهلیت قانونی جهت طرح دعوا در محکمه نباشد، فلذا خوانده دعوا این حق قانونی را خواهد داشت که ایراد عدم اهلیت خواهان را مطرح نماید. لازم به توضیح است که ایرادات در زمره حقوقی است که مقنن طبق ماده 84 قانون آیین دادرسی مدنی برای خوانده دعوا ‌پیش‌بینی نموده است تا وی بتواند ضمن پاسخ در ماهیت دعوا، تا پایان جلسه اول دادرسی مطرح نماید (به دلالت ماده 87 قانون آیین دادرسی مدنی). ایراد عدم اهلیت خواهان در زمره ایرادات مندرج در ماده 84 قانون آیین دادرسی مدنی می‌باشد که مقنن در بند 3 ماده فوق‌الاشاره بدان پرداخته است. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص ایراد عدم اهلیت خواهان و شرایط تحقق آن پرداخته شود.

مطلب مرتبط: طرح ایرادات و موانع رسیدگی به دعوا از سوی خوانده

شرایط تحقق ایراد عدم اهلیت خواهان

همانگونه که در ابتدای مقاله عرض گردید، در فرضی که خواهان دعوا، فاقد اهلیت باشد، مطابق با بند 3 ماده 84 قانون آیین دادرسی مدنی، خوانده می‌تواند ضمن پاسخ در ماهیت دعوا، ایراد عدم اهلیت خواهان را مطرح نماید. پیش از بیان توضیحات لازم در خصوص شرایط تحقق ایراد عدم اهلیت خواهان می‌بایست بیان گردد که با طرح ایرادات، حسب نوع ایراد، یا در رسیدگی به دعوا مانع دائم یا مانع موقت ایجاد می‌گردد و یا آنکه مرجع رسیدگی تغییر می‌نماید. ایراد عدم اهلیت خواهان در زمره ایراداتی است که موجب ایجاد مانع موقت در جریان رسیدگی می‌شود. ناگفته نماند منظور از اهلیت که قانونگذار در بند 3 ماده 84 قانون آیین دادرسی مدنی بدان اشاره نموده است، اهلیت استیفا می‌باشد نه اهلیت تمتع.

در ارتباط با شرایط تحقق و طرح ایراد عدم اهلیت خواهان می‌بایست بیان گردد که مبحث اهلیت و طبیعتاً طرح این ایراد، بر حسب آنکه دعوا مالی باشد یا غیرمالی، متفاوت خواهد بود. اهلیت خواهان برای طرح دعوا تابع اهلیت لازم برای اصل موضوع دعوا است بدین معنی که چنانچه دعوا غیرمالی باشد، خواهان دعوا باید بالغ و عاقل باشد و‌ رشید بودن او نیاز نیست بطور مثال در دعوای اثبات نسب اگر خواهان دعوا، رشید نباشد اما عاقل و‌ بالغ باشد، چنان‌چه ایراد عدم اهلیت خواهان را مطرح نماید ایراد وی مورد پذیرش قرار نمی‌گیرد چراکه این دعوا، یک دعوای غیرمالی است اما اگر دعوی مالی باشد خواهان باید دارای بلوغ، عقل و رشد باشد و ورشکسته نیز نباشد. بطور مثال اگر خواهان دعوا که رشید نیست، اقدام به طرح دعوای مطالبه وجه چک نموده باشد، از آنجایی که این دعوا یک دعوای مالی است و خواهان در دعوای مالی حتماً می‌بایست بالغ، عاقل و رشید باشد لذا در صورت طرح ایراد عدم اهلیت خواهان از سوی خوانده دعوا، این ایراد مورد پذیرش قرار خواهد گرفت. بنابراین حسب مورد، دعوا باید توسط ولی، قیم، مدیر تصفیه و ... مطرح شود و الّا مستند به ماده 88 و ماده 89 قانون آیین دادرسی مدنی ناظر بر بند 3 ماده 84 همان قانون، قرار رد دعوا صادر می‌گردد.

بیشتر بخوانید: ایراد رد دادرس چیست؟ شرایط تحقق آن کدام است؟

نکات مهم در خصوص ایراد عدم اهلیت خواهان

1) مقنن در ماده 1210 قانون مدنی، رسیدن صِغار به سن بلوغ را دلیل بر رشد آنان قلمداد نموده و خلاف آن را نیازمند تصریح دانسته است. در این خصوص لازم به توضیح است که مطابق با رای وحدت رویه شماره 30 مورخه 03-10-1364 صادره از هیات عمومی دیوان عالی کشور، ماده فوق‌الاشاره، صرفاً در خصوص امور غیرمالی است فلذا هرگونه دخالت در امور مالی مستلزم اثبات رشد می‌باشد بنابراین صغیر پس از رسیدن به سن بلوغ و اثبات رشد خویش، می‌تواند نسبت به تمامی اموالی که از طریق انتقال قهری یا عمدی ‌پیش از رسیدن به سن بلوغ، مالک شده است بصورت مستقل تصرف نماید.

شایان ذکر است در خصوص این موضوع که پس از رسیدن صغیر به سن بلوغ، اصل بر رشد وی است یا سفاهت، میان حقوقدانان اختلاف‌نظر وجود دارد چراکه صدر ماده 1210 قانون مدنی (اصل بر رشد) با تبصره 2 آن ماده (اصل بر سفاهت) در تعارضی آشکار قرار دارد. در جهت رفع تعارض مذکور، هیات عمومی دیوان عالی کشور در رای وحدت رویه شماره 30 مورخه 03-10-1364 بیان داشته است که صدر ماده 1210 قانون مدنی در خصوص امور غیرمالی است که اصل بر رشد است و اگر در امور مالی شک کردیم که اصل بر رشد است یا غیر رشد، مستند به تبصره 2 ماده 1210 قانون مدنی اصل بر عدم رشد است.

لازم به توضیح است که به عقیده حقوقدانان، رای وحدت رویه شماره 30 مورخ 1364/10/03 هیات عمومی دیوان ‌عالی کشور، تعارض صدر ماده 1210 قانون مدنی و تبصره 2 همان ماده را رفع ننمود، چراکه اساساً امور غیرمالی که نیاز به رشد داشته باشد، وجود ندارد! (در امور غیرمالی نیازی به احراز رشد ندارد.)

2) ایراد عدم اهلیت خواهان که از سوی خوانده مطرح می‌گردد معطوف به زمانی است که خواهان پیش از تقدیم دادخواست محجور باشد چراکه اگر وی در زمان رسیدگی به پرونده، محجور باشد، مقررات مندرج در ماده 105 قانون آیین دادرسی مدنی به اجرا در می‌آید. (=رسیدگی به پرونده موقتاً متوقف می‌شود و پس از تعیین جانشین و درخواست ذی‌نفع مجدد رسیدگی ادامه می‌یابد.)

شایان ذکر است در فرضی که خواهان دعوا پیش از تقدیم دادخواست محجور باشد و خوانده در اولین جلسه دادرسی ایراد عدم اهلیت خواهان را مطرح نماید، دادگاه مستند به ماده 88 قانون آیین دادرسی مدنی پیش از ورود در ماهیت دعوا این ایراد را بررسی می‌نماید. در صورت پذیرش ایراد عدم اهلیت خواهان دعوا، دادگاه مبادرت به صدور قرار رد دعوا می‌نماید (به دلالت ماده 89 قانون آیین دادرسی مدنی). ناگفته نماند که چنان‌چه سبب حجر خواهان رفع شود، امکان طرح مجدد دعوا وجود دارد یعنی آنکه می‌بایست دعوای جدیدی مطرح شود و نمی‌توان تقاضای به جریان انداختن دعوای سابق را مطرح نمود چراکه آن دعوا منتج به صدور قرار رد شده است.

3) بعضاً مشاهده می‌گردد که دعوای صدور حکم رشد توسط شخص غیررشید تقدیم محکمه می‌گردد. در خصوص آنکه آیا اساساً غیررشید می‌تواند چنین دعوایی را مطرح نماید و یا آنکه این دعوا می‌بایست توسط ولی قهری وی مطرح شود، میان حقوقدانان اختلاف‌نظر وجود دارد عده‌ای معتقدند که مستند به بند 3 ماده 84 قانون آیین دادرسی مدنی و هم‌چنین ماده 958 قانون مدنی، خواهان می‌بایست جهت اقامه دعوا اهلیت قانونی داشته باشد و در صورتی که شخص دارای اهلیت قانونی نباشد، نمی‌تواند چنین ادعایی را مطرح نماید اما در مقابل عده‌ای دیگر چنین استدلال می‌نمایند که وفق مواد 1253 و 1254 قانون مدنی و هم‌چنین ماده 66 قانون امور حسبی، شخص غیررشید این اختیار را دارد که به منظور اثبات رشد خود در دادگاه طرح دعوا نماید.

4) در فرضی که خواهان دعوا اهلیت قانونی لازم جهت طرح دعوا را نداشته باشد، با طرح ایراد عدم اهلیت خواهان از سوی خوانده، دادگاه مستند به ماده 89 قانون آیین دادرسی مدنی قرار رد دعوا صادر می‌نماید اما در فرضی که خواهان، دعوای خویش را بطرفیت خوانده محجور مطرح نموده باشد، دادگاه مستند به بند د ماده 332 قانون آیین دادرسی مدنی قرار عدم اهلیت خوانده را صادر می‌نماید.