تفاوت دیه با جزای نقدی چیست؟

تعریف دیه و جزای نقدی

به شرح مندرج در ماده 14 قانون مجازات اسلامی مجازات‌های اصلی مقرر در قانون اعم‌اند از: حد، قصاص، دیات و تعزیرات. دیه به عنوان یکی از مجازات‌های تعیین شده در قانون مجازات اسلامی، به مالی اطلاق می‌گردد که در شرع مقدس اسلام به جهت ایراد جنایت غیرعمدی بر نفس، عضو یا منفعت و یا ایراد جنایت عمدی در مواردی که بنا به هر علتی امکان قصاص وجود ندارد، پرداخت می‌گردد (مستنبط از ماده 448 قانون مجازات اسلامی). علی‌الاصول مرتکب جرم مسئول پرداخت دیه می‌باشد اما تحت شرایطی دیه از عاقله یا بیت‌المال پرداخت می‌گردد. جزای نقدی به عنوان یکی دیگر از مجازات‌های مقرر در حقوق کیفری ایران، نوعی از مجازات مالی می‌باشد که بر حسب آن، شخصِ مرتکب جرم مستند به حکم صادره از دادگاه، مکلف به پرداخت مبلغی پول به صندوق دولت می‌شود (مبلغ جزای نقدی وفق قانون و حکم دادگاه تعیین می‌گردد.). سزاوار توجه است که هر چند که دیه و جزای نقدی هر دو مجازات مالی می‌باشند لیکن از جهات مختلفی با یکدیگر متفاوت هستند. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در ارتباط با تفاوت دیه با جزای نقدی پرداخته شود.

مطلب مرتبط: دیه چیست؟ به چه اشخاصی تعلق می‌گیرد؟

تفاوت دیه با جزای نقدی

همانگونه که در صدر مقاله بیان گردید، دیه و جزای نقدی هر دو در زمره مجازات‌های مالی می‌باشند که در صورت ارتکاب جرم توسط مرتکب، حسب مورد وی مکلف به پرداخت آنها می‌باشند. نکته‌ مهمی که می‌بایست بدان اشاره گردد آن است که علی‌رغم آنکه دیه و جزای نقدی هر دو مجازات می‌باشند اما از جهات و دلایل مختلفی با یکدیگر متفاوت‌اند که در ذیل به برخی از تفاوت‌های آنها اشاره می‌گردد:

نخستین تفاوت دیه با جزای نقدی در آن است که چنان‌چه مرتکب جرم ظرف مهلت مقرر قانونی اقدام به پرداخت جزای نقدی ننماید، قطع به یقین حبس خواهد شد که به ازای هر روز حبس، مبلغ یک میلیون تومان از جزای نقدی وی کسر می‌گردد (مستند به جلسه مورخ 14-02-1405 هیئت وزیران به پیشنهاد شماره ۵۰۴۹۷ مورخ ۱۴۰۴/۱۱/۱۹ وزارت دادگستری و به استناد ماده (28) اصلاحی قانون مجازات اسلامی مصوب 1399). لیکن در مورد پرداخت دیه بدین نحو نبوده و چنان‌چه مرتکب به جهت عدم پرداخت دیه، زندانی شود، مدت حبس او باعث کاهش و از بین رفتن مبلغ دیه نخواهد شد. مساله مهم دیگری که می‌بایست بدان اشاره گردد آن است که مرتکب جرم تا زمانی که اقدام به پرداخت دیه ننماید، در حبس باقی می‌ماند لیکن مدت حبس بدل از جزای نقدی نمی‌بایست بیش از سه سال باشد.

دومین تفاوت دیه با جزای نقدی در ارتباط با شخص پرداخت‌کننده می‌باشد. لازم به توضیح است که پرداخت جزای نقدی تحت هر شرایطی بر عهده مرتکب جرم است و هیچ‌کس به جز او نمی‌تواند آن را پرداخت نماید لیکن پرداخت دیه گاهی اوقات ممکن است که از سوی افرادی به جز مرتکب جرم (حسب مورد عاقله یا بیت‌المال) صورت بگیرد.

سومین تفاوت دیه با جزای نقدی آن است که به دلالت ماده 488 قانون مجازات اسلامی، مهلت پرداخت دیه از زمان وقوع جنایت، در جرائم عمدی ظرف یک سال، در جرائم شبه‌عمدی ظرف دو سال و در جرائم خطای محض ظرف سه سال می‌باشد اما پرداخت جزای نقدی، مهلت خاصی نداشته و به محض قطعیت حکم می‌بایست پرداخت گردد.

چهارمین تفاوت دیه با جزای نقدی در آن است که چنان‌چه مرتکب جرم، فوت نماید حسب ماده 535 قانون آیین دادرسی کیفری پرداخت دیه بنابر دستور قاضی اجرای احکام با درخواست محکوم‌له، از ماترک بجای مانده از متوفی صورت می‌گیرد اما در جزای نقدی بدین صورت نبوده و با فوت مرتکب، جزای نقدی ساقط می‌گردد.

پنجمین تفاوت دیه با جزای نقدی آن است که امکان کاهش و تقلیل دیه به هیچ عنوان وجود ندارد لیکن در جزای نقدی مستند به تبصره 3 ماده 529 قانون آیین دادرسی کیفری امکان کاهش جزای نقدی به شرط آنکه مرتکب جرم ظرف مدت ده روز از تاریخ ابلاغ احضاریه در اجرای احکام حاضر گردد، وجود دارد و قاضی اجرای احکام بدین جهت می‌تواند وی را از پرداخت بیست درصد جزای نقدی معاف نماید.

مطلب مرتبط: نحوه اجرای مجازات جزای نقدی

نکات مهم در خصوص تفاوت دیه با جزای نقدی

1) مستند به ماده 22 قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، دیه یک دین به شمار می‌رود و در صورتی که مرتکب جرم، ظرف مهلت‌های مقرر قانونی اقدام به پرداخت ننماید، حسب مورد اجرای احکام اقدام به شناسایی و توقیف اموال وی و النهایه صدور دستور جلب محکوم‌علیه می‌نماید لیکن جزای نقدی دین نبوده و مشمول قانون فوق نمی‌شود.

2) دیه به زیان‌دیده یا اولیای دم وی پرداخت می‌شود و جنبه جبران خسارت (حق‌الناس) دارد اما جزای نقدی به دولت پرداخت می‌شود و مجازات کیفری است.

3) دیه در بسیاری از موارد طبق شریعت و قانون مقدر است اما جزای نقدی معمولاً متناسب با نوع جرم و مقررات قانونی تعیین می‌شود.

معیار	دیه	جزای نقدی
ماهیت	مالی است که بابت جنایت بر نفس، عضو یا منفعت تعیین می‌شود؛ در مواردی که قصاص ممکن نیست، ممکن است در جنایت عمدی هم مطرح شود.	مجازات مالیِ تعزیری/ بازدارنده برای ارتکاب جرم است.
گیرنده	مجنی‌علیه (زیان‌دیده) یا اولیای دم او.	خزانه یا دولت
هدف	جبران صدمه یا فوت وارد شده به بزه‌دیده و ترضیه حق او.	تنبیه مرتکب، حفظ نظم عمومی و پیشگیری از جرم.
مقدار	دیه اعم است از دیه مقدّر و دیه غیرمقدّر (ارش) اما در بسیاری از موارد طبق شریعت و قانون مقدر است.	معمولاً متناسب با نوع جرم و مقررات قانونی تعیین می‌شود.
قابل کاهش بودن	دیه به‌عنوان حق‌الناس، اصولاً قابل کاهش نیست.	ممکن است جزای نقدی در شرایط قانونی کاهش یابد.
فوت محکوم‌علیه	دیه از ترکه یا اموال باقی‌مانده محکوم‌علیه قابل وصول است و با فوت وی ساقط نمی‌شود.	جزای نقدی با فوت محکوم‌علیه ساقط می‌شود.
عدم پرداخت	دیه به حبس تبدیل نمی‌شود؛ موضوع مطالبه حق زیان‌دیده است.	در صورت ناتوانی از پرداخت، طبق ضوابط قانونی ممکن است به حبس تبدیل شود.

---

امیدواریم مطالب برای شما مفید بوده باشد. در صورت مفید بودن، مقالات را با دوستان خود به اشتراک بگذارید و با امتیاز دادن به آنها، ما را در جهت بهبود و تولید هر چه بیشتر مطالب یاری فرمایید. همچنین می‌توانید نظرات یا سوالات خود را در بخش دیدگاه‌ها مطرح نمایید در صورت امکان در اسرع وقت به سوالات شما پاسخ داده خواهد شد.