بررسی جرم سرقت از دیدگاه قانون مجازات اسلامی
عناصر اصلی تحقق جرم سرقت
مهسا باقری | وکیل پایه یک دادگستری
تعریف جرم سرقت
جرم سرقت در زمره قدیمی‌ترین جرائم علیه اموال شناخته شده است که تقریباً در اکثر کشورها، بدلیل وجود انواع مختلف، دارای شرایط خاص و مجازات‌های جداگانه‌ای می‌باشد. قانونگذار در ماده 267 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 به تعریف جرم سرقت پرداخته است. حسب ماده مذکور، جرم سرقت عبارت است از ربودن مال متعلق به غیر. از تعریف فوق چنین استنباط می‌گردد که سه عنصر ربودن، مال و تعلق به غیر، در تحقق جرم سرقت نقش بسزایی دارند. لازم به توضیح است که حسب مندرجات موجود در قانون مجازات اسلامی جرم سرقت به دو نوع سرقت حدی و سرقت تعزیری تقسیم می‌گردد که در مواد 267 الی 278 قانون مجازات اسلامی و نیز مواد 651 الی 667 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات به تفکیک در خصوص هر یک از انواع جرم سرقت توضیحاتی بیان شده است. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در ارتباط با جرم سرقت از دیدگاه قانون مجازات اسلامی پرداخته شود.
مطلب مرتبط: سرقت تعزیری چیست؟ انواع آن کدام است؟
جرم سرقت از دیدگاه قانون مجازات اسلامی
همانگونه که در صدر مقاله بیان گردید، جرم سرقت عبارت است از ربودن مال متعلق به دیگری. جهت تحقق جرم سرقت از دیدگاه قانون مجازات اسلامی (اعم از سرقت حدی یا سرقت تعزیری) و متعاقباً مجازات مرتکب یا مرتکبین آن، عنداللزوم می‌بایست عناصر اصلی ذیل تحقق یافته باشند. عناصر اصلی جرم سرقت عبارتند از:
الف) عمل ربودن یا ربایش
یکی از مهم‌ترین عناصر اصلی جرم سرقت، عمل ربودن می‌باشد. بدون تحقق این عمل، عنصر مادی جرم سرقت به وقوع نمی‌پیوندد چراکه عنصر مادی جرم سرقت، در قالب رفتار مادی ربودن مال دیگری محقق می‌شود. سزاوار توجه است که جهت احراز ربودن، لازم است که مال از محلی به محل دیگر منتقل شود. با این توضیح مشخص می‌شود که از منظر قانونگذار، جرم سرقت تنها در مورد اموال منقول که قابلیت نقل و انتقال را دارند، امکان‌پذیر است. ناگفته نماند اموال در حکم غیرمنقول مانند پنجره نصب شده در ساختمان، در صورت کندن و جدا شدن، تبدیل به مال منقول می‌شوند و می‌توانند موضوع جرم سرقت تلقی گردند.
شایان ذکر است که عنصر ربایش در حالت‌های مختلفی تحقق می‌یابد؛ بطور مثال فردی که با تهدید و استفاده از اسلحه، مال فرد دیگری را به زور اخذ نموده و فرار می‌کند نیز از منظر مقنن، مرتکب جرم سرقت شده است. فی‌الواقع در حقوق کشور ما صرف رضایت ظاهری مالک مال در دادن مال خود به دیگری موجب عدم تحقق عنصر ربایش نخواهد شد. بدیهی است که عمل ربایش صرفاً توسط انسان قابل تحقق می‌باشد. البته تردیدی وجود ندارد که گاهی اوقات ممکن است که انسان با کمک حیوان یا با استفاده از ابزاری خاص و یا توسط طفل غیرممیز یا مجنون، مرتکب سرقت شود که در این موارد هم، عمل مجرمانه را به انسان نسبت خواهند داد. نکته مهم و قابل توجه آن است که ویژگی پنهان بودن مال علی‌الاصول عنصر اصلی تحقق جرم سرقت محسوب نمی‌شود بلکه شرط تحقق جرم سرقت حدی است فلذا در مواردی که عنصر پنهانی بودن وجود نداشته باشد، رفتار ارتکابی مرتکب، تحت عنوان مجرمانه جرم سرقت تعزیری قابل تعقیب و مجازات خواهد بود. (مستنبط از ماده 268 قانون مجازات اسلامی)
بیشتر بخوانید: سرقت مقرون به آزار چیست؟ مجازات آن کدام است؟
ب) مال
یکی دیگر از عناصر مهم تحقق جرم سرقت، آن است که یک مال توسط مرتکب به سرقت برود. علی‌الاصول حقوقدانان به هر چیزی که دارای مالیت و ارزش اقتصادی باشد و پرداخت پول در ازای آن یا دادن یک کالای با ارزش دیگر در مقابل آن، از منظر قانون، عرف، شرع و عقل جایز محسوب شود، مال می‌گویند. لازم به توضیح است که عدم رواج مال سرقت‌یافته، علی‌القاعده مانع مالیت داشتن آن نخواهد شد؛ بطور مثال اگر فردی اقدام به سرقت عکس‌های خانوادگی دیگری نماید، جرم سرقت محقق شده است. ناگفته نماند که چنین سرقتی، جرم سرقت حدی نبوده بلکه سرقت تعزیری محسوب می‌گردد. به بیانی دیگر بنظر نمی‌رسد رواج داشتن یک کالایی در بازار و در عرف جامعه میان مردم، بطور مطلق، شرط مالیت داشتن آن باشد چه بسا ممکن است نامه‌های خصوصی میان افراد که برای خودشان بسیار ارزشمند است و یا عکس‌های خانوادگی و ... که برای افراد دیگری فاقد ارزش اقتصادی است اما برای خود فرد، دارای ارزش است، مورد سرقت قرار گیرند در این‌صورت این عمل نیز جرم سرقت محسوب خواهد شد. نکته دیگر آن است در قانون مجازات اسلامی فقط عین مال می‌تواند موضوع سرقت باشد نه منافع آن.
ذکر این نکته حائز اهمیت است که مساله مالیت داشتن موضوع سرقت، به قدری حائز اهمیت است که قانونگذار در بند الف ماده 268 قانون مجازات اسلامی یکی از شرایط تحقق جرم سرقت حدی را مالیت داشتن (شرعاً) مال مسروق بیان داشته است. ناگفته نماند که شرط مالیت داشتن مال مسروقه، صرفاً مختص جرم سرقت حدی نبوده و در جرم سرقت تعزیری نیز موضوعیت دارد؛ بطور مثال ربودن مشروبات الکلی به جهت آنکه فاقد ارزش شرعی‌اند، علی‌الاصول از دیدگاه قانون مجازات اسلامی سرقت محسوب نمی‌شوند.
بیشتر بخوانید: نمونه قرار منع تعقیب سرقت مستوجب تعزیر یک قلاده سگ تزئینی
ج) تعلق مال مسروقه به غیر (مال غیر بودن)
جهت تحقق و به وقوع پیوستن جرم سرقت، لازم است که مال موضوع سرقت، متعلق به غیر باشد. پرواضح است که چنان‌چه مالی که صاحبی ندارد، ربوده شود، این عمل جرم سرقت محسوب نمی‌شود. اگر رباینده مدعی مالکیت مال شود، می‌بایست قبل از حکم به سرقت، در مورد ادعای مالکیت او رسیدگی شود. نکته مهم دیگر آن است که صرف تعلق مال موضوع سرقت به غیر، جهت تحقق جرم سرقت کفایت می‌کند و دیگر نیازی به شناختن صاحب مال وجود ندارد. همانگونه که پیش‌تر عرض گردید، در حقوق ما، سرقت عین مال مدنظر قانونگذار است نه منافع آن. سزاوار توجه است در فرضی که شخصی مال متعلق به خود را برباید، بحث جرم سرقت منتفی است چراکه این جرم حتماً می‌بایست نسبت به مال متعلق به دیگری ارتکاب یابد.
مساله مهم دیگری که در ارتباط با جرم سرقت در قانون مجازات اسلامی بدان پرداخته شده است آن است که در فرضی که جرم سرقت توسط احد از شرکای مال مشاع (مشترک) نسبت به مال مورد اشتراک ارتکاب یابد، عمل ارتکایی شریک در صورتی که وی بیش از سهم خود سرقت نموده باشد، مشمول ماده 277 قانون مجازات اسلامی بوده و صورتی که مازاد بر سهم او به حد نصاب قانونی برسد، وی مستوجب حد خواهد بود. ناگفته نماند که بعضاً در رویه قضایی مشاهده می‌گردد که برخی از قضات معتقدند از آنجایی که تمامی شرکا در جزء جزء مال مشترک سهیم می‌باشند، اساساً تحقق جرائم علیه اموال مانند جرم سرقت، فروش مال غیر و ... منتفی است لیکن قانونگذار در قانون مجازات اسلامی در بحث جرم سرقت این موضوع را منتفی ندانسته و مورد حکم قرار داده است.
مطلب مرتبط: سرقت حدی چیست؟ نحوه اعمال مجازات آن چگونه است؟
بررسی مجازات جرم سرقت از دیدگاه قانون مجازات اسلامی
همانگونه که پیش‌تر نیز بیان گردید، جرم سرقت اعم است از سرقت حدی و سرقت تعزیری. بدیهی است که میزان مجازات هر یک از انواع سرقت نیز با دیگری متفاوت می‌باشد. به دلالت ماده 268 قانون مجازات اسلامی، در صورتی که جرم سرقت حاوی تمام شرایط مندرج در ماده مارالذکر اعم از در حرز بودن مال مسروق، هتک حرز و مخفیانه بودن جرم سرقت، مال مسروق شرعاً دارای مالیت باشد و ... بوده باشد، جرم سرقت ارتکابی، سرقت حدی خواهد بود. مجازات جرم سرقت حدی در ماده 278 قانون مجازات اسلامی به شرح ذیل تبیین شده است:
الف- در مرتبه اول، قطع چهار انگشت دست راست سارق از انتهای آن است، به طوری که انگشت شست و کف دست باقی بماند.
ب- در مرتبه دوم، قطع پای چپ سارق از پایین برآمدگی است، به نحوی که نصف قدم و مقداری از محل مسح باقی بماند.
پ- در مرتبه سوم، حبس ابد است.
ت- در مرتبه چهارم، اعدام است هر چند سرقت در زندان باشد.
حال مطابق با توضیحات فوق در خصوص تعریف جرم سرقت تعزیری می‌بایست بیان گردد که در صورتی که سرقت فاقد هر یک از شرایط مستوجب حد باشد، مشمول یکی از سرقت‌های تعزیری خواهد بود (وفق ماده 276 قانون مجازات اسلامی). در ارتباط با میزان مجازات جرم سرقت تعزیری می‌بایست بیان گردد که مجازات این جرم بر حسب نوع شرایط حادث گردیده در جرم سرقت تعزیری متفاوت می‌باشد؛ به عنوان نمونه در فرضی که سرقت مقرون به آزار بوده و یا سارق مسلح باشد، مجازات سارق حبس از سه ماه تا یک سال و شلاق تا ۷۴ ضربه می‌باشد و در صورت واقع شدن جرح، حداکثر مجازات مذکور علاوه بر مجازات جرح وفق ماده 652 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات اعمال خواهد شد. مورد دیگر در خصوص مجازات جرم تعزیری ماده 654 قانون فوق می‌باشد که در فرض ارتکاب جرم سرقت در شب، دو نفر یا بیشتر بودن سارقین و حمل سلاح ظاهر یا مخفی توسط حداقل یکی از آنها، حبس از ۵ تا ۱۵ سال و شلاق تا ۷۴ ضربه خواهد بود (در صورتی که عنوان محارب بر حامل اسلحه صدق ننماید). جرم موضوع ماده 654 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات، از تعزیرات درجه سه محسوب می‌شود فلذا رسیدگی به آن در صلاحیت دادگاه کیفری یک می‌باشد (وفق ماده 302 قانون آیین دادرسی کیفری)، مگر آنکه بر رفتار مرتکب، عنوان محارب صدق نماید که در این‌صورت دادگاه صالح، دادگاه انقلاب خواهد بود.
لازم به توضیح است که مقنن در قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات در مواد 651، 653، 656، 657، 658 و 661 نیز مجازات‌های دیگر جرم سرقت تعزیری را بیان نموده است.
امیدواریم مطالب برای شما مفید بوده باشد. در صورت مفید بودن، مقالات را با دوستان خود به اشتراک بگذارید و با امتیاز دادن به آنها، ما را در جهت بهبود و تولید هر چه بیشتر مطالب یاری فرمایید. همچنین می‌توانید نظرات یا سوالات خود را در بخش دیدگاه‌ها مطرح نمایید در صورت امکان در اسرع وقت به سوالات شما پاسخ داده خواهد شد.
