اراضی موات غیرشهری چیست؟ مرجع تشخیص آن کدام است؟

مفهوم حقوقی اراضی موات غیرشهری

بنابر موازین و مقررات قانونی موجود، اراضی طبیعی به اراضی اطلاق می‌گردد که در طبیعت به حال خود رها شده و انسان در آن تغییر یا دخالتی اعم از زراعت، ساخت‌و‌ساز و ... انجام نداده است. قانونگذار در اصل چهل و پنجم قانون اساسی، مصادیق اراضی طبیعی اعم از دریاچه‌ها، زمین‌های موات، رودخانه‌ها و ... را برشمرده است. با تدقیق در قوانین جاری و متون حقوقی می‌توان اراضی طبیعی را به سه دسته اراضی منابع طبیعی، اراضی آبی و اراضی موات تقسیم‌بندی نمود. اراضی موات به عنوان یکی از اقسام اراضی طبیعی، به آن قسم از اراضی اطلاق می‌گردد که سابقه احیاء و بهره‌برداری نداشته و به صورت طبیعی باقی‌مانده است (مطابق با بند الف ماده 1 قانون نحوه واگذاری و احیاء اراضی مصوب ۲۵-۰۶-۱۳۵۸). ذکر این نکته حائز اهمیت است که قانونگذار در ماده 27 قانون مدنی نیز به تعریف اراضی موات پرداخته است که به موجب آن اراضی موات به زمین‌هایی گفته می‌شود که معطل مانده و آبادی و کشت‌ و زرعی در آن وجود نداشته باشد. لازم به توضیح است که اراضی موات به دو دسته اراضی موات شهری و اراضی موات غیرشهری تقسیم می‌گردند. منظور از اراضی موات شهری، زمین‌هایی می‌باشند که در محدوده قانونی و حریم شهرها و شهرک‌ها قرار گرفته‌اند لکن اراضی موات غیرشهری، به زمین‌هایی گفته می‌شود که در خارج از محدوده قانونی و حریم محافظت‌شده شهرها و شهرک‌ها واقع شده‌اند. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در ارتباط با اراضی موات غیرشهری و مرجع تشخیص آن پرداخته شود.

مطلب مرتبط: نحوه طرح دعوای ابطال رای کمیسیون ماده 12 قانون زمین شهری در خصوص اعتراض به موات بودن زمین

مرجع تشخیص اراضی موات غیرشهری

همانگونه که در صدر مقاله بیان گردید، اراضی موات غیرشهری به آن قسم از اراضی اطلاق می‌گردد که در خارج از محدوده قانونی و حریم محافظت‌شده شهرها و شهرک‌ها قرار دارند. مرجع تشخیص اراضی موات غیرشهری مطابق با تبصره 1 ماده واحده قانون مرجع تشخیص اراضی موات و ابطال اسناد آن، هیات هفت نفره زیر نظر وزارت جهاد کشاورزی، معرفی شده است. لازم به توضیح است که این هیات، همان هیات هفت نفره واگذاری زمین موضوع لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیاء اراضی در حکومت جمهوری اسلامی ایران مصوب ۲۸-۱۲-۱۳۵۸ می‌باشد. شایان ذکر است که جلسات هیات با حضور حداقل چهار نفر از اعضاء تشکیل گردیده که نظریه ایشان طی یک صورت‌جلسه اعلام می‌گردد. ناگفته نماند که رای اکثریت با حداقل سه نفر ملاک عمل می‌باشد که یکی از آنها حتماً می‌بایست حاکم شرع باشد. نکته مهم و قابل توجه آن است که پس از تشخیص اراضی موات غیرشهری، هیات مراتب را همراه با ذکر مشخصات دقیق زمین به اداره ثبت محل اعلام و جریان ثبتی آن را استعلام نماید. بر همین اساس اداره ثبت موظف است که حداکثر ظرف مدت یک ماه سابقه ثبتی زمین مورد استعلام را به هیات اعلام نماید. پس از قطعیت رای هیات هفت نفره و اعلام موات بودن آن، چنان‌چه زمین موات‌غیرشهری، فاقد سابقه ثبتی باشد، اظهارنامه ثبتی بنام دولت صادر و عملیات ثبتی ادامه می‌یابد لکن در فرضی که سابقه ثبتی برای زمین تا تحدید حدود وجود داشته باشد، تحدید حدود بنام دولت انجام می‌گیرد. شایان ذکر است که اگر زمین موات غیرشهری دارای سند مالکیت باشد، سند مالکیت باطل گردیده و بنام دولت صادر می‌شود.

مساله مهم دیگری که می‌بایست بدان اشاره گردد آن است که پس از تشخیص اراضی موات غیرشهری توسط هیات، متصرف فعلی زمین، در صورت منکر موات بودن آن، می‌تواند اعتراض خود را به دادگاه حقوقی صالح تقدیم نماید. در صورتی که با بررسی در دادگاه مشخص شود که زمین، موات است سند باطل گردیده و متصرف می‌بایست از زمین خلع‌ید نماید (وفق تبصره یک ماده واحده قانون مرجع تشخیص اراضی موات و ابطال اسناد آن). در ارتباط با مساله اعتراض به تشخیص هیات هفت نفره لازم به توضیح است که مقنن، صرف انکار موات بودن از سوی متصرف زمین را کافی دانسته و نیازی به اقدام مالک زمین نمی‌باشد فلذا متصرف ضرورتی به ارائه مدارک مالکیت زمین به وزارت جهاد کشاورزی ندارد.

نکات مهم در خصوص اراضی موات غیرشهری

1) به دلالت دستورالعمل مربوط به امور شناسایی، تشخیص، ممیزی و تملک اراضی ملی و دولتی موضوع ابلاغیه شماره ۰۲۰/۱۸۴۸۸ مورخ ۱۲-۰۶-۱۳۸۵ وزیر کشاورزی، وظایف امور اراضی در ارتباط با شناسایی، تشخیص، ممیزی و تملک اراضی موات غیرشهری به سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری محول گردیده شده است. بر این اساس سازمان امور اراضی می‌بایست اسناد اراضی که در خصوص آنها اعلام نظر نموده است به سازمان جنگل‌ها ارائه دهد. وفق ماده 2 دستورالعمل فوق، اقدامات حقوقی مرتبط با اراضی موات غیرشهری هم در محاکم و هم در غیر محاکم به سازمان جنگل‌ها اعطاء شده است فلذا تنها صدور رای برگ تشخیص موات بودن اراضی غیرشهری هم‌چنان در صلاحیت سازمان امور اراضی باقیمانده است لکن انجام تمامی مقدمات لازم برای صدور برگ تشخیص در زمره وظایف سازمان جنگل‌ها می‌باشد.

2) اعضای هیات هفت نفره زیر نظر وزارت جهاد کشاورزی جهت تشخیص اراضی موات غیرشهری عبارتند از: دو نفر نماینده وزارت کشاورزی، یک نفر نماینده وزارت کشور یا استانداری محل، یک نفر نماینده جهاد سازندگی، یک نفر نماینده حاکم شرع و ولی امر، دو‌ نفر نماینده مردم ده به تایید نماینده حاکم شرع. (وفق ماده 5 لایحه قانونی اصلاح لایحه قانونی نحوه واگذاری و احیاء اراضی در حکومت جمهوری اسلامی ایران مصوب ۲۸-۱۲-۱۳۵۸)