دلیل چیست؟ اقسام آن کدام است؟
اقسام دلیل
مهسا باقری | وکیل پایه یک دادگستری
مفهوم دلیل مطابق با قانون آیین دادرسی مدنی
واژه دلیل از منظر لغوی به معنی راهنما، نشان، علامت و ... آمده است. در اصطلاح علم حقوق، حقوقدانان دو تعریف از دلیل بیان نمودهاند. دلیل در مفهوم خاص، همان معنایی است که مقنن در ماده 194 قانون آیین دادرسی مدنی، بیان نموده است که در دادگاه، سبب قناعت وجدانی قاضی رسیدگیکننده به دعوا نسبت به واقعیت ادعای مطروحه میشود. لکن دلیل در مفهوم عام خود، بمعنای فراهم نمودن وسایلی است که سبب قناعت وجدانی قاضی میشود و و طرفین دعوا برای اثبات ادعای خویش یا دفاع از دعوا به آن استناد مینمایند. سزاوار توجه است که همواره در تمامی دعاوی، بار اثبات دلیل بر عهده مدعی میباشد که در واقع، دلیل در اینجا به مفهوم اعم خود بکار رفته است. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی میگردد به تفصیل در ارتباط با مفهوم دلیل و اقسام آن وفق قانون آیین دادرسی مدنی پرداخته شود.
مطلب مرتبط: اماره به عنوان یکی از ادله اثبات دعوا چیست؟ انواع آن است؟
نحوه رسیدگی دادگاه به دلیل ارائه شده از سوی مدعی
به دلالت ماده 1258 قانون مدنی، ادله اثبات دعوا عبارتند از: اقرار، اسناد، شهادت، امارات و قَسم. علاوه بر ادله اثبات دعوا، وسایل اثبات دعوا نیز توسط قانونگذار پیشبینی شدهاند که خواهان دعوا با استناد به آنها میتواند ادعای خویش را در محکمه ثابت نماید این وسایل اعماند از: قرار معاینه محلی، جلب نظر کارشناس رسمی دادگستری و ... لازم به توضیح است اطلاعاتی که از وسایل اثبات دعوا، حاصل میگردد، به دلالت ماده 255 قانون آیین دادرسی مدنی، اماره قضایی محسوب میشوند که به قاضی دعوا جهت کشف حقیقت کمک شایانی مینمایند.
بنابر موازین و مقررات قانونی موجود بالاخص ماده 197 قانون آیین دادرسی مدنی، همچنین قواعد معتبر فقهی بالاخص قاعده «البینهٔ علیالمدعی و الیمین علی من انکر» فردی که مدعی وجود دینی بر دیگری میباشد، مکلف است که با ارائه دلایل محکمهپسند ادعای خویش را ثابت نماید در غیر اینصورت مطابق با اصل برائت، حکم به برائت مدعیعلیه (شخصی که دعوی علیه وی مطرح شده است.) صادر خواهد شد. ناگفته نماند که قانونگذار در ماده 199 قانون آیین دادرسی مدنی این اختیار را به قاضی رسیدگیکننده به دعوا در تمامی امور حقوقی اعطاء نموده است تا علاوه بر رسیدگی به دلایل ابرازی طرفین، هرگونه اقدامی را که در جهت کشف حقیقت ضرورت داشته باشد، انجام دهد؛ بطور مثال در فرضی که اختلاف میان زوجین در خصوص تهیه یا عدم تهیه مقدمات تمکین زوجه مانند تهیه مسکن مناسب باشد، دادگاه این اختیار را خواهد داشت تا مستند به ماده 199 قانون آیین دادرسی مدنی و نیز قانون حمایت خانواده هرگونه تحقیقی را که جهت کشف حقیقت ضروری بداند، انجام دهد.
نکته مهم دیگر در خصوص ارائه دلیل از سوی مدعی که میبایست بدان اشاره گردد آن است که تحصیل دلیل صرفاً میبایست از طرق قانونی و مشروع بدست آمده باشد. ناگفته نماند که تحصیل دلیل از طریق قانونی با ادله قانونی متفاوت میباشد. ادله قانونی، همان ادلهای میباشند که توسط مقنن در خصوص هر دعوا احصاء شدهاند لکن تحصیل دلیل قانونی به معنای آن است که فردی که اقدام به جمعآوری ادله نموده است مکلف است که آن ادله را به طرق قانونی تحصیل نماید؛ بطور مثال چنانچه شخص «الف» اقدام به ربودن و شکنجه شخص «ب» نموده و از این طریق از وی اقرار گرفته باشد، چنین اقرای به جهت آنکه از طریق قانونی بدست نیامده است، دلیل محسوب نخواهد شد. مساله مهم دیگری که در مبحث دلیل میبایست بدان اشاره گردد، زمان ارائه دلیل به دادگاه میباشد. در این خصوص برخی از حقوقدانان بر این باورند که تا پیش از اعلام ختم دادرسی، طرفین دعوا میتوانند دلایل جدید خود را به دادگاه ارائه دهند لکن گروهی دیگر از حقوقدانان در این مورد بیان داشتهاند که مستند به بند 6 ماده 51 قانون آیین دادرسی مدنی، خواهان دعوا موظف به ارائه تمامی دلایل خویش در زمان تقدیم دادخواست میباشد مگر آنکه خوانده در نخستین جلسه دادرسی دلایلی را ارائه نماید که دفاع از آنها نیازمند ارائه دلیل جدید باشد که در اینصورت خواهان میتواند با اجازه دادگاه دلیل جدید ارائه نماید.
بیشتر بخوانید: اقرار چیست؟ ارکان آن کداماند؟
اقسام دلیل
پیش از ورود به مبحث اقسام دلیل، لازم است این توضیح داده شود که هر چند دلیل، موجب اقناع وجدان قاضی رسیدگیکننده به دعوا میشود لکن در برخی موارد مانند سوگند یاد نمودن، قاضی بنا بر تجویز و تکلیف مقنن، مکلف به واقع شمردن سوگند است حتی اگر این موضوع با باور درونی وی مطابقت نداشته باشد. مورد دیگر آنکه دلیل، جهت نشان دادن واقعیت ادعای مطروحه بکار میرود اما گاهی اوقات ممکن است که مدعی سعی در واقع جلوه دادن موضوعی باشد که با واقعیت امر منطبق نیست؛ بطور مثال شخص «الف» بعنوان دارنده یک فقره چک یکصد میلیون تومانی به شخص «ب» در مقام صادرکننده چک، مراجعه میکند و وجه چک را دریافت مینماید اما لاشه چک را به صادرکننده تحویل نمیدهد و مدتی بعد با استناد به همان چک، علیه صادرکننده طرح دعوا مینماید. در این شرایط، دلیلی که خواهان ارائه نموده است (لاشه چک) با واقعیت امر، مطابقت ندارد.
مطابق با مندرجات قانونی موجود، دلیل از جهات مختلفی قابل تقسیم میباشد. مهمترین اقسام دلیل عبارت است از:
1) دلیل اتفاقی و دلیل از قبل تعیین شده
به دلیلی که معمولاً حتی پیش از بوجود آمدن اختلاف، فراهم میگردد، دلیل از قبل تعیین شده، اطلاق میگردد؛ مانند رسید کتبی دال بر پرداخت وجه. لکن دلیل اتفاقی به دلیلی گفته میشود که پس از بوجود آمدن اختلاف و نزاع، تهیه میشود مانند آنکه دو نفر با یکدیگر درگیر میشوند و فردی که مورد ضرب و جرح قرار گرفته، اقدام به تهیه استشهادیه از افراد حاضر در صحنه درگیری مینماید.
2) دلیل اخلاقی و دلیل قانونی
دلیل قانونی به دلیلی گفته میشود که مقنن استفاده از آن دلیل را به قاضی تحمیل نموده و او مکلف به تبعیت است. این امر بدین معنا است که قاضی دادگاه، مکلف است که تنها به دلایلی که در قانون ذکر شده، استناد نماید و از طرفی دیگر میبایست هر کدام از دلایل را با توجه به شرایطی که در قانون در مورد اثبات آنها ذکر شده، مورد استناد قرار دهد؛ بطور مثال مقنن صراحتاً مقرر نموده که شرط طرح دعوای خلع ید، داشتن سند رسمی در ید مدعی است و با استناد به یک سند عادی، نمیتوان چنین دعوایی را مطرح نمود. لکن دلیل اخلاقی، دلیلی است که در قانون احصاء نشده و مدعی میتواند بدون هیچ محدودیتی آنها را بیان نماید و قاضی نیز بدون آنکه با مانع قانونی روبرو باشد، میتواند آن دلایل را بر حسب اقناع وجدانی خود، پذیرفته یا رد نماید.
3) دلیل مستقیم و دلیل غیرمستقیم
اگر دلیلی بدون واسطه و به نحو مستقیم، ادعایی را ثابت یا ساقط نماید، آن دلیل، دلیل مستقیم است مانند رسیدی که حاوی امضای بدهکار دال بر بدهی وی به طلبکار است. اما دلیل غیرمستقیم، دلیلی است که رابطه مستقیمی با حق مورد ادعا ندارد اما نوعاً با آن در ارتباط است؛ مانند ماده 35 قانون مدنی که بیان داشته است: «تصرف به عنوان مالکیت دلیل مالکیت است مگر اینکه خلاف آن ثابت شود.» مطابق با ماده فوق، متصرف مال با ثابت نمودن تصرف خویش، نیازی به ارائه دلیل مستقیم دال بر مالکیت خود، ندارد.
سزاوار توجه است که علاوه بر تقسیمبندی فوقالاشاره میتوان برای دلیل یک تقسیمبندی دیگر را نیز در نظر گرفت که عبارتند از دلایل سنتی و دلایل الکترونیکی. دلایل سنتی همان دلایلی میباشند که مقنن در قانون مدنی و نیز قانون آیین دادرسی مدنی برشمرده است مانند اقرار، اسناد و ... لکن دلایل الکترونیکی آن قسم از داده پیامها میباشند که توسط یک سیستم اطلاعاتی مطمئن، تولید شده و فناوری مورد استفاده از این سند به نحوی است که میتوان آن را به صادرکننده آن منتسب نمود. (مستند به ماده 13 و ماده 15 قانون تجارت الکترونیکی)
خلاصه مقاله
چکیده مقاله در ۱۰ نکته
۱. دلیل در حقوق، امری است که طرفین دعوا برای اثبات ادعای خود یا دفاع در برابر ادعای طرف مقابل به آن استناد میکنند.
۲. مطابق قانون مدنی، مهمترین ادله اثبات دعوا شامل اقرار، اسناد کتبی، شهادت، امارات و قسم است.
۳. در کنار ادله اثبات دعوا، اقداماتی مانند معاینه محل، تحقیق محلی و کارشناسی نیز میتوانند به دادگاه در بررسی موضوع و کشف حقیقت کمک کنند.
۴. اصل بر این است که هر شخصی که مدعی وجود حق یا دینی به نفع خود است، باید ادعای خویش را با دلیل اثبات کند.
۵. اگر طرف مقابل نیز در مقام دفاع، مدعی موضوعی شود که اثبات آن نیازمند دلیل است، ارائه دلیل درباره آن موضوع بر عهده او خواهد بود.
۶. دادگاه در امور حقوقی علاوه بر بررسی دلایل ارائهشده از سوی طرفین، میتواند تحقیقات و اقدامات لازم را برای کشف حقیقت انجام دهد.
۷. اعتبار و ارزش هر دلیل به نوع آن، شرایط قانونی، ارتباط آن با موضوع دعوا و نحوه تحصیل و ارائه آن بستگی دارد.
۸. دلایل را میتوان از جهات مختلف به انواعی مانند دلیل از پیش تهیهشده و اتفاقی، مستقیم و غیرمستقیم و نیز دلایل سنتی و الکترونیکی تقسیم کرد.
۹. دلیل مستقیم، بدون واسطه به اثبات موضوع مورد ادعا کمک میکند؛ در حالی که دلیل غیرمستقیم از طریق اوضاع، احوال یا قرائن مرتبط میتواند در اثبات موضوع مؤثر باشد.
۱۰. در نهایت، صرف در اختیار داشتن یک مدرک برای اثبات دعوا کافی نیست و قابلیت استناد، اعتبار و ارزش اثباتی آن باید با توجه به مقررات و شرایط هر پرونده بررسی شود.
امیدواریم مطالب برای شما مفید بوده باشد. در صورت مفید بودن، مقالات را با دوستان خود به اشتراک بگذارید و با امتیاز دادن به آنها، ما را در جهت بهبود و تولید هر چه بیشتر مطالب یاری فرمایید. همچنین میتوانید نظرات یا سوالات خود را در بخش دیدگاهها مطرح نمایید در صورت امکان در اسرع وقت به سوالات شما پاسخ داده خواهد شد.
