اصل نسبی بودن اثر قراردادها چیست؟

11 خرداد 1401 0 524
اصل نسبی بودن اثر قراردادها چیست؟

اصل نسبی بودن اثر قراردادها

یکی از نتایج مهم اصل آزادی قراردادها، آزادی گزینش طرف قرارداد می باشد مطابق اصل آزادی گزینش طرف قرارداد، تمامی انسان ها نه تنها در انجام یا عدم انجام قرارداد و تعیین شرایط و مفاد آن، بلکه در انتخاب طرف قرارداد خود نیز آزادند و هیچ نیروی خارجی نمی تواند آنها را به قبول یک طرف معین مجبور نماید و یکی از نتایج اصل آزادی قراردادها اصل حاکمیت اراده و در واقع اصل نسبی بودن قراردادها می باشد. این قاعده الزام آور صرفاً برای طرفین قرارداد می باشد و تنها دو طرف و قائم مقام قانونی آنان ملزم به اجرای تعهدات می باشند نه اشخاص دیگر. به طوری که ماده 231 قانون مدنی بیان نموده است:

"معاملات و عقود فقط درباره طرفین متعاملین و قائم مقام قانونی آنها موثر است مگر در مورد ماده 196"

کاملاً واضح است که قراردادی که بین طرفین تنظیم می شود نمی بایست حقوقی برای ثالث ایجاد نماید و همچنین نمی تواند تعهداتی را برای شخص ثالث تحمیل نماید. زمانی که شخصی قصد داشته باشد به طور بلاعوض هم مالی را به طرف مقابل خود تملیک کند باید از طریق عقودی مانند صلح و هبه این کار را انجام دهد که مستلزم قبول طرف مقابل باشد به طور مثال اگر شخصی طی یک قرارداد وکالت از موکل خود اختیار اجاره دادن خانه موکل و همچنین تنظیم اجاره نامه رسمی به نام مستاجر، تحویل مورد اجاره به مستاجر را داشته باشد و بر این اساس وکیل خانه را به شخصی اجاره دهد اما با وجود داشتن اختیار صریح از تنظیم سند رسمی و تحویل عین مستاجره خودداری نماید در اینجا مستاجر نمی تواند الزام وکیل به انجام تعهدات مورد نظر را از دادگاه بخواهد زیرا هر چند که وکیل این اختیار را دارد و طی عقد وکالت این تعهدات را برعهده گرفته است اما مستاجر نسبت به قرارداد وکالت یک شخص ثالث است و شخص ثالث حق الزام به وکیل به تعهدات مندرج در وکالت نامه را ندارد چراکه آن تعهدات، تعهدات وکیل در مقابل موکل است نه مستاجر.

آثار عقد و تعهدات ناشی از آن نسبت به اشخاص ثالث جاری نمی گردد مگر در موارد استثنایی و اصل نسبی بودن قرارداد مانع تسری آن نسبت به اشخاص ثالث می شود حال ممکن است این سوال مطرح کرد که شخص ثالث چه کسی یا کسانی هستند و در چارچوب نسبیت قراردادها چه میزان از آثار و حقوق مزبور دامنگیر قائم مقام قانونی آنان علاوه بر طرفین قرارداد می شود؟؟

طرفین عقد

طرفین عقد مطابق با ماده 196 قانون مدنی طرفین عقد همواره متعاقدین نیستند چراکه ممکن است عقد توسط نمایندگان آنها تنظیم شده باشد و نمایندگان نیز علیرغم آنکه در انعقاد عقد دخالت داشتند، نه آثار عقد دامنگیرشان می شود و نه طرفین عقد محسوب می شوند. طرفین عقد کسانی هستند که عقد برای آنها تنظیم شده که اصالتاً عقد را واقع ساخته باشند و چه از سوی نماینده آنها واقع شده باشد.

بیشتر بخوانید: قوانین و مقررات حاکم بر تعهد به نفع شخص ثالث

قائم مقام قانونی

عنوان قائم مقام قانونی در قوانین ما تعریف نشده و در لغت به معنای جانشین قانونی می باشد در قانون تجارت علاوه بر قائم مقام قانونی به قائم مقام تجاری نیز اشاره شده است که مورد اخیر، قائم مقام قانونی به مفهوم اصلی نبوده و اقسام نمایندگی می باشد قائم مقام قانونی شخصی است که به طور مستقیم یا به وسیله نماینده خود در انعقاد عقد شرکت نداشته اما در نتیجه انتقال تمام یا بخشی از دارایی یکی از دو طرف و انتقال مال معین جانشین یکی از طرفین قرارداد شده و به طور کلی و جزئی آثار عقد را برعهده گرفته است و حق درخواست اجرای آن را دارد از جهت قلمرو و حدود جانشینی قائم مقام قانونی با دو نوع قائم مقام قانونی عام و قائم مقام قانونی خاص مواجه هستیم.

قائم مقام قانونی عام

به کسی گفته می شود که جانشین یکی از طرفین قرارداد در تمام یا بخشی از آثار حقوق عینی و دینی می شود مگر این که به موجب قرارداد یا قانون مقید به اعتبار شخصیت اصیل بوده باشد. وارث مهمترین نمونه قائم مقام قانونی عام است به طور مثال فردی خودروی خود را به مدت دو سال به دیگری اجاره می دهد و مستاجر در مدت اجاره فوت نماید ورثه مستاجر خود به خود جانشین مستاجر می شوند و نه تنها حق دخالت در قرارداد مذکور را دارند و حق دارند مانند مورث خود و در چارچوب حقوقی اقاله و یا فسخ کنند بلکه مالک منفعت آن تا پایان مدت اجاره هستند و حق استفاده از منفعت را دارند و موجر هم می تواند بابت اجاره بهای معوقه زمان حیات مورث، ورثه را الزام به تادیه نماید.

قانونگذار ما وفق مواد مورد اشاره ورثه را برخلاف موصی له وصیت تملیکی قائم مقام قانونی آن دانسته که از حیث آثار و خصوصیات همانند حق عینی و … جانشین کامل مورث محسوب می شوند، البته در مورد قائم مقامی عام ورثه نیز باید به دو نکته توجه کرد: 1) مطابق با ماده 251 قانون امور حسبی ورثه باید ترکه را قبول کند و یا در مهلت قانونی یک ماه آن را رد نکند تا قائم مقام قانونی مورث باشد. 2) اگر ورثه ترکه را قبول هم بکند ولی ثابت شود میزان دین بیشتر از ترکه وصول شده باشد مطابق با ماده 248 قانون امور حسبی نسبت به زاید ترکه وصول شده مسئول نخواهد بود.

مثال دیگر در ارتباط با ادغام و یا تجزیه شرکت ها می باشد اگر چند شرکت متصل با هم ادغام شوند ولی یک شرکت به یک شرکت با شخصیت حقوقی مستقل درآید شرکت یا شرکت های جدید قائم مقام قانونی آن شرکت یا شرکت های قبلی می باشد.

قائم مقام قانونی خاص

قلمرو جانشینی قائم مقام خاص به اندازه قائم مقام قانونی عام نمی باشد. قائم مقام قانونی خاص شخصی است که مالکیت بر عین یا سایر حقوق عینی به وی منتقل می شود و به تبع انتقال آن مال معین جانشین طرف اصلی در مالکیت بر آن عین یا حق عینی مربوط به آن می گردد. بنابراین خریدار قائم مقام خاص فروشنده نسبت به مبیع می باشد. انتقال، مبنای قائم مقامی خاص است و به تبع آن، حقوقی که ملصق به آن است به منتقل الیه عنوان قائم مقام منتقل می گردد برای مثال اگر مورد معامله قبلاً به وثیقه داده شده باشد یا از حق ارتفاق یا انتفاعی نسبت به آن برخوردار شده یا قبلاً به اجاره داده شده باشد منتقل الیه نمی تواند آن حقوق عینی را نادیده بگیرد.

بنابراین قائم مقام قانونی خاص نسبت به خصوصیات و ویژگی های قرارداد بین انتقال دهنده وی و انتقال دهنده اول مانند حق فسخ و اقاله قائم مقام قانونی نبوده و ذینفع در قرارداد اول نیست. به طور مثال به موجب یک عقد بیع، محمد یک قطعه زمین مشخصی را به حسین می‌فروشد و سپس حسین آن را به علی صلح می نماید و حال منتقل الیه متوجه می شود ملک جز اراضی کشاورزی به صورت غیر قابل احداث است. دادگاه در پی دادخواست علی به طرفین انتقال دهنده اول به خواسته اعلام فسخ دعوای او را رد نموده و ایشان را از قائم مقام قانونی عام و ذی نفع در فسخ قرارداد اول ندانسته است.

اساس جانشینی و قائم مقامی مبتنی بر انتقال حقوق مالی است که این حقوق مالی خود به دو دسته تقسیم می گردد:

حقوق و تعهدات عینی: حقوق عینی حقوق مستقیم افراد بر اموال عینی موجود در خارج است که شامل حق مالکیت، وثیقه و … می باشد و این حق نتیجه رابطه انسان با شیء معین است بنابراین حق عینی مطلق و قابل استناد در مقابل همگان است و به صاحبان آن حقوق همچنین حق تعقیب می دهد. اساس قائم مقام قانونی خاص در مورد حقوق عینی است که بر مال مستقر می باشد نه بر ذمه. وقتی که مالی به فرد منتقل شود، طبیعتا حقوق عینی که بر مال مستقر می شود، انتقال می یابد.

حقوق و تعهدات دینی: در مورد قراردادهای شخصی یا عهدی که موضوع ایجاد یا انتقال تعهدات، اصولاً انتقال گیرنده قائم مقام قانونی انتقال دهنده در برابر روابط قبلی او نمی باشد. برای مثال اگر مالک قرارداد احداث خانه را با دیگری منعقد نموده باشد و تعهد با پرداخت 10 میلیارد ریال نماید ولی ملک را قبل از پایان کار و پرداخت حق الزحمه به فرد دیگری انتقال دهد خریدار جدید قائم مقام قانونی فروشنده نسبت به دیون او حتی در مورد دین ناشی از احداث خانه نیست و تعهدی ندارد چراکه اولاً قائم مقام قانونی خاص حقوق و تکالیف دینی انتقال دهنده را به عهده نمی گیرد. ثانیاً دین فروشنده به سازنده بر مبنای رابطه دینی و اصل نسبی بودن حق دینی بین دائن و مدیون می باشد.


امیدواریم مطالب برای شما مفید بوده باشد. لطفا مطالب را با دوستان خود به اشتراک بگذارید و با امتیاز دادن به مطالب، ما را در جهت بهبود و تولید هر چه بیشتر مطالب یاری فرمایید. همچنین می توانید نظرات یا سوالات خود را در بخش دیدگاه ها مطرح نمایید در اسرع وقت به سوالات شما پاسخ داده خواهد شد.

جهت اخذ مشاوره، می توانید به بخش مشاوره حقوقی مراجعه نمایید.

درخواست مشاوره

افزودن دیدگاه

امتیاز شما :

دیدگاه کاربران

دیدگاهی ثبت نشده است.
تماس با وکیل