هبه چیست؟ ویژگی‌های عقد هبه کدام است؟

مفهوم حقوقی عقد هبه

هبه در لغت به معنای هدیه، بخشش و ... آمده است. در اصطلاح حقوقی، عقد هبه به عقدی اطلاق می‌شود که به موجب آن، فردی مال خود را به صورت مجانی و رایگان به فرد دیگری تملیک‌ می‌نماید (مستند به ماده 795 قانون مدنی). طرفین عقد هبه اعم‌اند از واهِب (تملیک‌کننده مال)، مُتَّهِب (فردی که مال را بصورت رایگان دریافت می‌کند). جهت تحقق عقد هبه شروط متعددی توسط قانونگذار بیان شده است که یکی از مهم‌ترین آنها، قبض و اقباض مال مورد هبه (=عین موهوبه) می‌باشد. این امر بدان معنا می‌باشد تا زمانی که عین موهوبه در قبض و تصرف متهب قرار نگرفته باشد، عقد هبه واقع نگردیده است فلذا قبض و قبول متهب در زمره شروط اساسی تحقق عقد هبه می‌باشند (مستفاد از ماده 798 قانون مدنی). در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در ارتباط با ویژگی‌های عقد هبه پرداخته شود.

مطلب مرتبط: شرایط تحقق عقد هبه چیست؟

ویژگی‌های عقد هبه

عقد هبه در زمره عقود جایز و عینی می‌باشد که قبول متهب و هم‌چنین قبض عین موهوبه توسط او، یکی از شرایط مهم در تحقق این عقد به شمار می‌آید. قانونگذار در مبحث عقد هبه در مواد 795 الی 807 قانون مدنی ویژگی‌های متعددی را برای عقد هبه برشمرده است که در ذیل به تفکیک در خصوص هر یک از آنها توضیحاتی بیان می‌گردد:

نخست آنکه یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های عقد هبه لزوم اهلیت واهب (تملیک‌کننده مال) می‌باشد. مستنبط از ماده 211 قانون مدنی، منظور از اهلیت واهب، آن است که وی عاقل، بالغ و رشید باشد بنابراین اهلیت واهب، وفق ماده 796 قانون مدنی، یکی از ویژگی‌های عقد هبه می‌باشد که در صورت عدم رعایت این مورد، عقد هبه محقق نخواهد شد. لذا محجورین (صغیر، سفیه و مجنون) اختیار انعقاد عقد هبه را ندارند.

دوم آنکه واهب می‌بایست مالک مال مورد هبه (عین موهوبه) باشد فلذا لزوم مالکیت واهب، یکی دیگر از ویژگی‌های عقد هبه است، بدیهی است در صورتی که عین موهوبه متعلق به واهب نباشد، عقد هبه به نحو فضولی منعقد شده و غیرنافذ می‌باشد. (وفق ماده 797 قانون مدنی)

سوم آنکه یکی دیگر از ویژگی‌های عقد هبه آن است که این عقد، یک عقد جایز بوده و هر یک از طرفین عقد هبه هر زمان که اراده نمایند، می‌توانند آن را برهم زنند. (مستفاد از ماده 186 قانون مدنی)

چهارم آنکه تملیکی بودن عقد هبه یکی دیگر از ویژگی‌های عقد هبه می‌باشد. عقد تملیکی به معنای آن است که با انعقاد این عقد، انتقال مالکیت (=اثر اصلی عقد) از سوی یکی از طرفین به طرف دیگر صورت پذیرد.

پنجم آنکه عقد هبه، یک عقد عینی می‌باشد. عقد عینی به عقدی می‌گویند که جهت تحقق آن علاوه بر ایجاب و قبول، قبض مال مورد عقد توسط متهب نیز شرط می‌باشد. فلذا عینی بودن عقد هبه یکی دیگر از ویژگی‌های عقد هبه می‌باشد. (وفق ماده 798 قانون مدنی)

مطلب مرتبط: تایید رجوع از هبه به چه معناست؟ و ارکان آن کدام است؟

نکات مهم در خصوص ویژگی‌های عقد هبه

1) عینی بودن عقد هبه یکی از ویژگی‌های عقد هبه می‌باشد (لزوم قبض عین موهوبه توسط متهب). در صورتی که متهب پیش از انعقاد عقد هبه، عین موهوبه را در تصرف داشته باشد، نیازی به قبض مجدد مال وجود ندارد (برگرفته از ما‌ده 800 قانون مدنی). ذکر این نکته حائز اهمیت است در فرضی که هر یک از واهب یا متهب، پیش از قبض عین موهوبه، فوت نمایند، هبه باطل خواهد شد. (وفق ماده 802 قانون مدنی)

همچنین با جنون و سفاهت واهب و هم‌چنین جنون متهب نیز عقد هبه باطل می‌شود چراکه هبه در زمره عقود عینی بوده و تا زمان قبض مال، اهلیت طرفین می‌بایست وجود داشته باشد اما اگر متهب، سفیه شود سفاهت او تاثیری در تحقق عقد هبه نداشته و با قبض مال توسط نماینده او، هبه محقق می‌گردد.

2) یکی از موارد مهمی که در خصوص ویژگی‌های عقد هبه می‌بایست بدان اشاره گردد آن است که در عقد هبه، علی‌الاصول حتی پس از قبض عین موهوبه نیز امکان رجوع از هبه در صورت بقاء عین موهوبه وجود دارد مگر آنکه متهب، پدر یا مادر یا فرزندان واهب باشد یا آنکه هبه مُعَوَض بوده و عِوض هم داده شده باشد یا آنکه در عین موهوبه تغییری ایجاد شده باشد و یا عین موهوبه از مالکیت متهب خارج شده و یا متعلق حق غیر واقع شود.(مستنبط از ماده 803 قانون مدنی)

3) یکی‌ از ویژگی‌های عقد هبه، اهلیت واهب می‌باشد لکن در خصوص اهلیت متهب، از آنجایی که عقد هبه یک تملیک مجانی و رایگان است صغیر ممیز یا سفیه می‌توانند هبه را قبول کنند لکن قبض موهوبه با نماینده آنها می‌باشد. (مستفاد از ماده 799 قانون مدنی)

4) علی‌الاصول در عقود جایز، با فوت هر یک از طرفین، عقد منحل می‌گردد لکن در عقد هبه به عنوان یکی از اقسام عقود جائز، استثنائاً با فوت واهب یا متهب پس از قبض، رجوع امکان‌پذیر نمی‌باشد.

5) برابر بند 2 ماده 47 قانون ثبت اسناد و املاک، در نقاطی که اداره ثبت اسناد و املاک و دفاتر اسناد رسمی موجود بوده و وزارت عدلیه مقتضی بداند، ثبت رسمی هبه‌نامه الزامی می‌باشد.

6) سزاوار توجه است سابقاً قاطبه هبه‌نامه‌ها به نحو عادی تنظیم و انعقاد می‌گردیدند اما پس از تصویب و لازم‌الاجراء شدن قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول مصوب 1403، هر نوع هبه‌نامه، قرارداد مشارکت در ساخت، پیش‌فروش ساختمان اعم از اینکه به صورت سهمی از کل عرصه و یا اعیان باشد و نیز هر عمل حقوقی اعم از عقد و ایقاع که موضوع یا نتیجه آن انتقال مالکیت عین یا انتقال حق انتفاع (اعم از عمری یا رقبی برای مدت بیش از دو سال) یا انتقال حق ارتفاق اموال غیرمنقول باشد و وقف و نیز انعقاد عقد رهن در خصوص آنها و انعقاد عقود مفید انتقال منافع اموال مذکور برای مدت بیش از دو سال و اجاره به شرط تملیک باید لزوماً در سامانه ثبت الکترونیک اسناد به ثبت برسد (به دلالت صدر ماده 1 قانون الزام به ثبت رسمی معاملات اموال غیرمنقول). لذا بهتر است (در برخی اسناد الزامی است) جهت تنظیم هبه‌نامه به دفاتر اسناد رسمی مراجعه و اقدام به ثبت رسمی قرارداد خود در سامانه ثبت الکترونیک اسناد نمایید.