نکات کلیدی در مورد چک صیادی کدام‌اند؟

مفهوم حقوقی چک صیادی

به دلالت ماده 310 قانون تجارت، چک نوشته‌ای است که به موجب آن صادر کننده وجوهی را که در نزد محال‌علیه دارد کلاً یا بعضاً مسترد یا به فرد دیگری واگذار می‌نماید. فلذا چک نسبت به بانک محال‌علیه نوعی دستور پرداخت است و نسبت به صادرکننده نوعی تعهد به پرداخت محسوب می‌شود. به عبارتی دیگر چک، همانند سایر اسناد تجاری به معنای خاص، معرف دین پولی حال یا با سررسید کوتاه مدت می‌باشد. لازم به توضیح است که از ابتدای سال 1400 دسته چک‌هایی که از بانک اخذ می‌شوند، چک‌های صیادی بوده که صدور، دریافت و انتقال این چک‌ها معطوف به درج در سامانه صیاد می‌باشد. مطابق با مندرجات موجود در قانون تجارت و هم‌چنین قانون صدور چک، می‌بایست نکات مدنظر مقنن جهت صدور و دریافت وجه چک رعایت گردد. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص نکات کلیدی در مورد چک صیادی پرداخته شود.

بیشتر بخوانید: اصل غیرقابل استناد بودن ایرادات در اسناد تجاری به چه معناست؟

نکات کلیدی در مورد چک صیادی

جهت صدور، دریافت و هم‌چنین انتقال چک در سامانه صیاد به نحو صحیح، می‌بایست نکات ذیل رعایت گردد:

1) یکی از نکات کلیدی در مورد چک صیادی آن است که شرایط شکلی چک اعم از درج امضای صادرکننده چک (وفق ماده 311 قانون تجارت)، مبلغ دقیق چک به حروف و عدد، نام محال‌علیه، تاریخ صدور، تاریخ سررسید، نام گیرنده یا همان دارنده چک می‌بایست رعایت گردد. در حال حاضر زمان صدور چک‌ زمانی است که علاوه بر درج موارد فوق‌الذکر در نسخه کاغذی چک، حتماً می‌بایست نام دارنده چک، مبلغ چک و هم‌چنین تاریخ صدور و تاریخ سررسید در سامانه صیاد وارد شود تا دارنده چک نیز وارد سامانه شده و این مراتب را تایید نماید. پر واضح است که ثبت ننمودن چک در سامانه صیاد، موجب می‌شود که مستند به بخش اخیر تبصره 1 ماده 21 مکرر قانون صدور چک، آن چک یک سند مدنی تلقی گردد. این موضوع در رای وحدت رویه شماره 870 مورخ 1404/07/22 هیات عمومی دیوان عالی کشور نیز مورد اشاره قرار گرفته است. به موجب رای وحدت رویه اخیرالذکر، مستفاد از تبصره یک اصلاحی مورخ 1400/01/29 الحاقی به ماده 21 مکرر قانون صدور چک، درج عبارت «صدور و پشت‌نویسی چک بدون درج در سامانه صیاد فاقد اعتبار است» در برگه چک‌های صادره از دسته چک‌هایی که پس از پایان اسفند 1399 ارائه می‌شوند، الزامی بوده و تسویه آنها منوط به ثبت در «سامانه چکاوک» بر اساس مبلغ و تاریخ مندرج در سامانه مذکور است و چنانچه در زمان صدور، مالکیت آن در سامانه ثبت نشده باشد، از شمول مقررات قانون چک خارج است. بنابراین اگر دارنده برگه چک، علی‌رغم درج این عبارت در چک، بدون ثبت در سامانه آن را پذیرفته باشد، به ضرر خود اقدام نموده و از مزایای قانونی چک محروم کرده است. در نتیجه، دعوای وی مبنی بر الزام صادرکننده به ثبت چک در سامانه، قابلیت استماع ندارد.

2) رعایت شرایطی که برای صحت هر عمل حقوقی لازم است و در ماده 190 قانون مدنی بدان اشاره شده است نیز می‌بایست در صدور چک رعایت گردد فلذا داشتن قصد و رضا در صدور چک و داشتن اهلیت (فردی صاحب اهلیت است که عاقل، بالغ و رشید باشد.)، یکی دیگر از نکات کلیدی در مورد چک صیادی می‌باشد.

3) یکی از نکات کلیدی در مورد چک صیادی، درج تاریخ سررسید آن می‌باشد. در صورتی که در یک چک صیادی، چندین تاریخ مختلف به عنوان تاریخ سررسید درج شده باشد، می‌بایست به تاریخ سررسید مندرج در سامانه صیاد رجوع نمود و آن را ملاک عمل قرار داد.

4) درج نمودن یا درج ننمودن جهت صدور چک، یکی دیگر از نکات کلیدی در مورد چک صیادی می‌باشد. مطابق با قانون، درج نمودن جهت صدور چک، علی‌الاصول جزء مندرجات اختیاری می‌باشد. ذکر این نکته حائز اهمیت است که علی‌رغم آنکه الزام قانونی برای درج جهت صدور چک وجود ندارد لکن مستند به ماده 4 دستورالعمل اجرایی ماده 6 اصلاحی قانون صدور چک مصوب ۲۵-۰۹-۱۳۹۹ شورای پول و اعتبار، در مواردی اعم از چک‌های با مبلغ بیشتر از یک میلیارد ریال برای اشخاص حقیقی دارای حساب غیرتجاری و یا برای چک‌های با مبلغ بیشتر از ده میلیارد ریال برای اشخاص حقوقی و اشخاص حقیقی دارای حساب تجاری، درج جهت صدور چک الزامی می‌باشد.

5) یکی از نکات کلیدی در مورد چک صیادی آن است که در فرضی که چکی بابت انجام معامله‌ای صادر می‌گردد، توصیه می‌شود که در متن چک به طور مثال نوشته شود، بابت ثمن مبایعه‌نامه شماره ... . در این حالت هر چند که این عبارت، چک را مشروط نمی‌نماید اما صادرکننده چک این حق قانونی را خواهد داشت تا در صورت عدم انجام معامله، مدیونیت خود را که بواسطه صدور سند تجاری، ثابت بوده است در مقابل دارنده بلافصل ثابت نماید. ناگفته نماند که در خصوص چنین چک‌هایی نیازی به اثبات استحقاق دارنده نیست و این وظیفه صادرکننده چک است که با اثبات عدم تحقق موردی که چک بابت آن صادر شده است، در برابر دارنده بلافصل چک، از مسئولیت پرداخت مبرا گردد.

6) یکی دیگر از نکات کلیدی در مورد چک صیادی، در خصوص نحوه نگارش و انتقال چک مشروط یا تضمینی می‌باشد. در صورتی که مشروط یا تضمینی بودن چک در متن چک تصریح شده باشد، در این حالت اصل بر آن است که فردی که چک را به موجب ظهرنویسی دریافت نموده است، نسبت به این موضوع مطلع بوده فلذا دارنده با حسن‌ نیت (ثالث با حسن نیت) تلقی نمی‌شود لکن اگر مشروط یا تضمینی بودن چک در متن چک تصریح نشده باشد، در این‌صورت اصل بر حسن نیت دارنده چک و عدم اطلاع او از تضمینی یا مشروط بودن چک می‌باشد.

7) با راه‌اندازی سامانه صیاد دیگر برای انتقال چک نیازی با امضاء و ظهرنویسی در پشت چک نمی‌باشد و صرفاً می‌بایست مشخصات منتقل‌الیه در سامانه درج گردد لکن ظهرنویسی بابت ضمانت در سامانه صیاد ثبت نمی‌شود و به صورت فیزیکی با امضاء در چک بعمل خواهد آمد که رعایت این مهم نیز یکی دیگر از نکات کلیدی در مورد چک صیادی می‌باشد.

مطلب مرتبط: ظهرنویسی در اسناد تجاری چگونه است؟ اقسام آن کدام است؟

8) یکی دیگر از نکات کلیدی در مورد چک، رعایت مقررات مربوط به خط خوردگی چک می‌باشد. در صورت وجود خط خوردگی بر روی چک، مندرجات سامانه صیاد ملاک عمل خواهد بود حتی اگر چک به وسیله پشت‌نویسی رفع ابهام نشده باشد. به بیانی دیگر پشت‌نویسی ننمودن چکی که دارای خط خوردگی است، ضرری به اصل آن وارد نمی‌آورد لکن اگر چک دارای خط خوردگی باشد و‌ پشت‌نویسی نشده و چک صیادی هم نباشد، بانک از پرداخت آن خودداری خواهد نمود.

مطلب مرتبط: در صورت مغایرت مندرجات چک با سامانه صیاد کدام یک معتبر است؟

9) امکان یا عدم امکان ایجاد تغییرات در چک صیادی پس از تنظیم آن، یکی دیگر از نکات کلیدی در مورد چک صیادی می‌باشد. چنان‌چه پس از تنظیم چک، صادرکننده بخواهد تغییراتی را در مفاد چک اعمال نماید اگر هنوز چک در سامانه صیاد ثبت نشده باشد، می‌توان مندرجات روی چک را اصلاح‌ نمود و در پشت چک توضیح داد که کدام عبارت صحیح است لکن اگر چک در سامانه صیاد ثبت شده باشد و طرف مقابل آن را تایید ننموده باشد، صادرکننده می‌تواند با در دست داشتن اصل چک به یکی از شعب محال‌علیه مراجعه نموده و درخواست لغو چک را نماید یا آنکه گیرنده چک در سامانه صیاد، گزینه رد را انتخاب و چک را به صادرکننده، رد نماید تا صادرکننده بتواند با درج اطلاعات جدید بر روی چک و درج توضیح و امضاء در پشت چک و‌ ثبت مجدد چک در سامانه صیاد، آن را با مشخصات جدید صادر نماید. نکته قابل توجه آن است که چنان‌چه چک در سامانه صیاد ثبت شده باشد و طرف مقابل آن را تایید نموده باشد دیگر امکان اصلاح مندرجات چک وجود ندارد و فقط دارنده چک می‌تواند با عودت نمودن چک در سامانه صیاد به مالکیت خود بر روی چک پایان دهد.

10) یکی از نکات کلیدی در مورد چک صیادی، بحث ضمانت چک می‌باشد. در چک نیز همانند سایر اسناد تجاری، ضمانت بصورت تضامنی می‌باشد بدین صورت که ضامن با مضمون‌عنه خود (اعم از صادرکننده یا ظهرنویس) برای پرداخت وجه چک مسئولیت تضامنی دارند این امر بدان معنا است که دارنده چک جهت دریافت وجه چک می‌تواند به هر دوی آنان یا یکی از آنها مراجعه نماید. نکته مهم در خصوص عدم مسئولیت مدیران شرکت‌های ورشکسته نسبت به خسارت تاخیر تادیه چک است که براساس رای وحدت رویه شماره 872 مورخ 1404/09/11 هیات عمومی دیوان عالی کشور، هر چند در ماده 19 قانون صدور چک مصوب 1355 با اصلاحات بعدی، مسئولیت تضامنی برای صادرکننده چک و صاحب امضاء پیش‌بینی شده است، لکن در شرکت‌های تجارتی در هر حال میزان مسئولیت آنان نمی‌تواند بیش از مسئولیت شرکت باشد. لذا با وحدت ملاک از رای وحدت رویه شماره 788 - 1399/03/27 خسارت تاخیر تادیه از مدیران و صاحبان امضاء نیز به تبع شرکت ورشکسته قابل مطالبه نخواهد بود.

مطلب مرتبط: مقایسه صدور اجراییه از طریق اداره ثبت و دادگاه

11) دارنده چک جهت وصول وجه چک می‌تواند حسب مورد به دادگاه حقوقی مراجعه نموده و دادخواست مطالبه وجه چک را مطرح یا آنکه تقاضای صدور اجراییه را مطرح نماید یا آنکه با مراجعه به اداره ثبت اسناد، تقاضای صدور اجراییه نماید. در صورتی که دارنده چک بخواهد اقدام به طرح دعوای مطالبه وجه چک در دادگاه حقوقی نماید این امکان را دارد که دعوای خویش را به طرفیت صادرکننده، ضامن یا ظهرنویس مطرح نماید و طبق تشریفات مقرر در قانون آیین دادرسی مدنی با تنظیم دادخواست و پرداخت هزینه دادرسی معادل ۳/۵ درصد مبلغ چک، اقدام به طرح دعوا و هم‌چنین مطالبه خسارت تاخیر تادیه نماید لکن در صورت تقاضای صدور اجراییه از دادگاه (دادگاه صالح برای اصل دعوا) وفق ماده 23 قانون صدور چک، دارنده می‌تواند برای وصول وجه چک و حق‌الوکاله وکیل بدون نیاز به تعیین وقت رسیدگی و هم‌چنین بدون نیاز به صدور حکم، اقدام نماید. سزاوار توضیح است که اجراییه فقط علیه صاحب حساب صادر می‌شود و علیه ضامن و ظهرنویس قابلیت صدور ندارد مضاف بر آنکه برای مطالبه خسارت تاخیر تادیه حتماً می‌بایست اقدام به طرح دعوا بصورت جداگانه نمود. نکته مهم دیگر آنکه دارنده چک می‌تواند جهت دریافت وجه چک از طریق اداره ثبت بطرفیت صادرکننده تقاضای صدور اجراییه نماید.