جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی چیست؟ مجازات آن کدام است؟

مفهوم حقوقی جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی

یکی از مواردی که قانونگذار در قانون مجازات اسلامی نسبت بدان جرم‌انگاری نموده است، جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی می‌باشد که یکی از اقسام کلاشی محسوب می‌شود. کلاش در لغت به معنای حیله‌گر، ولگرد و ... آمده است. در اصطلاح حقوق جزا، کلاش به فردی اطلاق می‌گردد که با توسل به حیله و دروغ، مالی را از دیگری (بزه‌دیده) دریافت می‌نماید (مستند به ماده 712 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات). جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی بعنوان یکی از اقسام کلاشی، یکی از موارد شایع کلاهبرداری از افراد جامعه است که افرادی با این عنوان با متوسل شدن به شیوه‌هایی نظیر جادوگری، کف‌بینی، فالگیری و … موفق به فریب و اغواء مردم شده و از این طریق مبالغ هنگفتی را از آنان دریافت می‌نمایند. متاسفانه بسیاری از افراد ساده‌لوح نیز گمان می‌کنند که جهت حل مشکلات و معضلات زندگی خود می‌‌توانند از این افراد استفاده نمایند اما نمی‌‌دانند که در دام کلاهبرداران اسیر شده و این مجرمین فقط قصد ربودن اموال و دارایی‌های آنان را دارند. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی و مجازات آن پرداخته شود.

عناصر تشکیل‌دهنده جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی

پدیده‌هایی نظیر فالگیری، رمالی یا دعانویسی از جمله رفتارهایی هستند که در بستر باورهای عامیانه و خرافی افراد جامعه شکل گرفته و در مواردی با سوءاستفاده از اعتقادات و مشکلات روحی و مالی اشخاص، منجر به تحصیل مال نامشروع می‌شوند. مقنن با هدف صیانت از نظم عمومی، حمایت از اموال اشخاص و جلوگیری از فریب و اغفال مردم، این‌گونه اعمال را در قالب عناوین کیفری خاص مورد جرم‌انگاری قرار داده است که در ماده 1 و هم‌چنین ماده 2 قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری مصوب 1367 و هم‌چنین ماده 712 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات بدان پرداخته است. لازم به توضیح است که در قانون مجازات اسلامی، عنوان مجرمانه مستقلی تحت عنوان فالگیری، رمالی یا دعانویسی به طور خاص ذکر نشده است اما از آنجایی که این اعمال با توسل به وسایل متقلبانه و به قصد بردن مال غیر صورت می‌گیرند، مشمول عنوان عام کلاهبرداری تلقی می‌گردند. عناصر تشکیل‌دهنده جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی همانند سایر جرائم عبارتند از: عنصر قانونی، عنصر معنوی (رکن روانی) و عنصر مادی

1- عنصر قانونی، مستند قانونی هر جرم است. این رکن در واقع در راستای اصل قانونی بودن جرم و مجازات موضوع ماده 2 قانون مجازات اسلامی پیش‌بینی شده است. رکن قانونی در طول دو رکن دیگر قرار دارد بدین معنی که رکن قانونی جرم باید باشد تا بتوان در خصوص رکن مادی و معنوی آن جرم اظهارنظر کرد. عنصر قانونی جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی ماده 1 و هم‌چنین ماده 2 قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری مصوب 1367 و هم‌چنین ماده 712 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات می‌باشد.

2- عنصر معنوی، اندیشه و فعل و انفعالات ذهنی مرتکب جرم است و حال و احوال ذهنی مجرم در این رکن مورد بررسی قرار می‌گیرد. عنصر معنوی جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی شامل سوءنیت عام مرتکب جرم به معنای تعمد وی در انجام رفتار متقلبانه و هم‌چنین سوءنیت خاص او در بردن مال غیر می‌باشد. لازم به توضیح است که ‌چنان‌چه شخصی بدون قصد انتفاع مالی و صرفاً از روی شوخی یا باور شخصی اقدام به بیان مطالبی نماید، عنصر معنوی جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی محقق نخواهد شد.

3- عنصر مادی در واقع نِمود بیرونی اندیشه مجرمانه (آثار ملموس و بیرونی جرم) است و آثار بیرونی رفتار مجرمانه (پیکره جرم) در این رکن مورد بررسی قرار می‌گیرد. جهت تحقق عنصر مادی جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی لازم است که اولاً ارتکاب جرم به وسایل متقلبانه اعم از ادعای دروغین ارتباط با ماوراءالطبیعه، ارواح و ... متوسل شده باشد. ثانیاً اقدامات مرتکب جرم منجر به بردن مال غیر یا تحصیل وجه، مال یا منفعت مالی شده باشد. ثالثاً ارتباط مستقیمی میان فریب اعمال‌شده و پرداخت مال از سوی بزه‌دیده وجود داشته باشد شایان ذکر است که صرف ادعای فالگیری، رمالی یا دعانویسی بدون تحصیل مال، در اغلب موارد فاقد وصف کیفری است، مگر آنکه رفتار مزبور مشمول عناوین دیگری همچون تحصیل مال از طریق نامشروع شود. مطابق با توضیحات فوق‌الاشاره مشخص می‌گردد که جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی در زمره جرائم کلاهبرداری قرار دارد و جهت آنکه فالگیر، کلاهبردار محسوب شده و تحت تعقیب قانونی قرار گیرد وجود سه شرط ذیل لازم است:

الف) متقلّبانه بودن ابزار و وسایلی که این افراد جهت فریب مردم استفاده می‌نمایند. ب) فریب خوردن قربانی که مستلزم عدم آگاهی او نسبت به متقلّبانه بودن وسایل مجرمانه می‌باشد. ج) پرداخت وجه نقد یا مال.

مطلب مرتبط: عناصر تشکیل‌دهنده جرم کلاهبرداری چیست؟ مجازات آن کدام است؟

مجازات جرم فالگیری، رمالی و دعانویسی

چنان‌چه قاضی رسیدگی‌کننده به پرونده، عمل مرتکب را مصداق کلاهبرداری تشخیص دهد، حسب ماده 1 قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری مصوب 1367 و یا ماده 2 همان قانون، مرتکب جرم را علاوه بر رد مال و جزای نقدی به تحمل حبس محکوم می‌نماید. لکن چنان‌چه عمل مرتکب جرم بعنوان یکی از مصادیق کلاشی تشخیص داده شود، مرتکب حسب ماده 712 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات به تحمل حبس و تحت شرایطی مصادره کلیه اموال بدست آمده از جرم محکوم خواهد شد.

نکات مهم در خصوص جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی

1) با استناد به ماده 1 قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری مصوب 1367 جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی، کلاهبرداری محسوب می‌شود فلذا فالگیر، کلاهبردار بوده و این جرم در زمره جرائمی است که حتی دادستان هم می‌تواند آن را پیگیری نماید. بنابراین کلاهبرداری ناشی از جرم فالگیری، رمالی یا دعانویسی هم شاکی عمومی دارد و هم دارای شاکی خصوصی می‌باشد. هر شخصی که بزه‌دیده این جرم بوده و به نوعی مورد کلاهبرداری این افراد قرار گرفته باشد می‌تواند از آنان در دادسرای محل وقوع جرم شکایت نماید. ذکر این نکته حائز اهمیت است که از آنجایی که در جرم کلاهبرداری از طریق فالگیری، رمالی یا دعانویسی، مجرمین با فریب مردم و گول زدن آنان، معمولاً مبالغ زیادی را از آنان دریافت می‌نمایند فلذا مرتکب جرم تحصیل مال از طریق نامشروع نیز می‌شوند و مطابق با ماده 2 قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشاء، اختلاس و کلاهبرداری مصوب 1367 تحت تعقیب قرار خواهند گرفت.

2) مجازات حبس مندرج در ماده 712 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات مجازات درجه هشت می‌باشد که علی‌الاصول می‌بایست به یک یا دو مورد از مجازات‌های جایگزین حبس تبدیل گردد لازم به توضیح است که رای دادگاه در این خصوص وفق ماده 427 قانون آیین دادرسی کیفری، قطعی و غیرقابل تجدیدنظر می‌باشد. شایان ذکر است در جایگزین‌های الزامی مجازات‌های جایگرین حبس، دادگاه مکلف است که به جای حبس، این مجازات‌های جایگزین را تعیین نماید و رضایت شاکی یا مرتکب جرم، هیچ تاثیری در تصمیم دادگاه نخواهد داشت.

3) مستند به ماده 712 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات، جهت جرم شناختن کلاشی، وجود دو شرط لازم و ضروری است: نخست اینکه مجرم کلاشی را پیشه خود قرار داده باشد؛ دوم اینکه از راه کلاشی امرار معاش کند.

4) با توجه به رکن مادی بزه موضوع بند 2 ماده 500 مکرر قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات، رفتار فردی که به دعانویسی اشتغال دارد یا ادعای ارتباط با اجنه یا غیب‌گویی دارد، از شمول مقررات این بند خارج است چراکه اقدامات مندرج در بندهای 1 و 2 ماده 500 مکرر قانون پیش‌گفته با عنایت به متن این ماده، در صورتی که در قالب گروه، فرقه، جمعیت یا مانند آن‌ها صورت گیرد، مرتکب یا مرتکبان مشمول مجازات مقرر در ماده یادشده هستند؛ ولی اگر فردی در غیر قالب گروه، فرقه، یا جمعیت مرتکب رفتارهای مذکور در بندهای 1 و 2 ماده مورد بحث شود؛ از شمول مقررات این ماده خارج است و ممکن است رفتار وی با عناوین کیفری دیگری قابل پیگرد باشد که تشخیص آن به عهده قاضی رسیدگی‌کننده به موضوع است.

5) مستند به دادنامه شماره 9109985843100564 مورخ 23-01-1395 صادره از شعبه سی و چهارم دیوان عالی کشور، اخذ وجه از افراد در قبال دعانویسی، کلاهبرداری محسوب نمی‌شود چراکه حضرت آیت اله خامنه‌ای در کتاب اجوبه الاستفتائات در مسئله 1432 دریافت یا پرداخت مبلغی را به عنوان اجرت نوشتن دعاهای وارده بلااشکال دانسته است.