مجازات صدور چک از حساب مسدود چیست؟

صدور چک از حساب مسدود

چک در زمره یکی از اسناد تجاری است و به سندی گفته می‌شود که مطابق با آن شخصی در مقام صادرکننده چک وجوه یا اعتباراتی که نزد شخص دیگری به نام محال‌علیه دارد را کلاً یا جزئاً به فرد دیگری (دارنده چک) واگذار می‌نماید و یا آنکه خود شخصاً آن را دریافت می‌نماید. گاهی اوقات مشاهده می‌گردد که حساب جاری متعلق به فردی، توسط بانک یا خود فرد و یا بنا به دستور قضایی مسدود گردیده اما صاحب حساب با استفاده از دسته چکی که سابقاً اخذ نموده بوده است، اقدام به صدور چک می‌نماید. قطع به یقین این چک قابلیت پرداخت نخواهد داشت چراکه اولاً چک صادره از حساب مسدود قابلیت ثبت در سامانه صیادی را ندارد. ثانیاً با توجه به اینکه چک از یک حساب مسدود صادر شده است، گویا فرد دیگر حسابی در بانک ندارد. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص‌ مجازات صدور چک از حساب مسدود مطابق با قانون صدور چک پرداخته شود.

بیشتر بخوانید: نحوه صدور دستور عدم پرداخت وجه چک مطابق با ماده 14 قانون صدور چک

مجازات صدور چک از حساب مسدود

در خصوص اعمال مجازات فردی که اقدام به صدور چک از حساب مسدود نموده، تا پیش از سال 1353 میان محاکم وحدت نظر وجود نداشت. عده‌ای این اقدام را در حکم صدور چک بلامحل می‌دانستند و عده‌ای دیگر معتقد بودند که این اقدام، به کلاهبرداری شباهت بیشتری دارد بنا به اختلاف‌نظر میان محاکم، هیات عمومی دیوان عالی کشور در تاریخ 29-03-1353 در رای وحدت رویه شماره 34 در این‌خصوص اعلام نظر نمود که اگر حسابی در بانک مسدود شده باشد اساساً دیگر حسابی در آن بانک برای فرد وجود ندارد حال اگر آن شخص با علم به این موضوع مبادرت به صدور چک نماید، اقدام وی موضوعاً از ماده 3 قانون صدور چک بلامحل مصوب خرداد 1344 خارج نبوده چراکه ماده فوق الاشاره، در خصوص موضوعاتی اعم از آنکه چک از حساب مسدود صادر شده باشد یا آنکه چک بنا به عللی از قبیل خط خوردگی قابل پرداخت نباشد و ... می‌باشد. 

بنابراین اگر کسی با علم و اطلاع نسبت به این موضوع که حساب وی مسدود است، چکی را صادر نماید مجازات او حداکثر مجازات تعیینی در ماده 7 قانون صدور چک، خواهد بود. (مستنبط از ماده 10 قانون صدور چک)

نکته مهم دیگر آن است که با توجه به تعیین حداکثر مجازات مندرج در ماده 7 قانون صدور چک برای کسی که با علم به مسدود بودن حساب مبادرت به صدور چک نموده است، بنظر می‌رسد که مقنن این عمل را نزدیک به جرم کلاهبرداری دانسته است. حال ممکن است این سوال مطرح گردد که با توجه به تعیین مجازات به نحو فوق، آیا می‌توان در خصوص مجرم (صادرکننده چک از حساب مسدود) با اعمال کیفیات مخففه، مجازات را کاهش داد یا تبدیل نمود؟ در پاسخ به این پرسش می‌توان اینگونه بیان نمود که دادگاه می‌تواند در صورت احراز جهات تخفیف مجازات که در ماده 37 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 بدان اشاره شده است، مجازات صادرکننده چک را تخفیف داده و یا تبدیل نماید بنابراین منعی در این‌خصوص برای قاضی رسیدگی‌کننده به پرونده وجود ندارد.

مورد مهم دیگری که به کرات در محاکم مشاهده می‌گردد آن است که فردی با سوء استفاده از دسته چکی که متعلق به فرد دیگری است، مبادرت به صدور چک می‌نماید؛ بطور مثال برادری دسته چک برادر دیگر خود را در اختیار دارد و با تظاهر به آنکه چک و حساب متعلق به خودش می‌باشد با درج امضایی اقدام به صدور چک می‌نماید در این حالت به نظر نمی‌رسد که این اقدام در زمره مصادیق صدور چک بلامحل تلقی گردد چراکه این جرم مربوط به زمانی است که فرد از حساب متعلق به خود، چک صادر نموده باشد نه حساب متعلق به دیگری. عنوان مجرمانه این اقدام، حسب مورد کلاهبرداری، جعل و یا استفاده از سند مجعول خواهد بود. ناگفته نماند که اگر دسته چک دزدیده شده باشد، مجازات جرم سرقت نیز به مجازات‌های فوق اضافه می‌گردد.

در خصوص صدور چک از حساب مسدود با علم و اطلاع، صورت‌‌جلسه نشست قضائی استان مرکزی/ شهر محلات مورخه 18-10-1397 در پاسخ به پرسش: «فرد «الف» با علم به بسته بودن حساب خود اقدام به صدور چک و خرید اموال از آقای «ب» می‌نماید؛ آیا صدور چک از حساب مسدود توسط فرد «الف» مانور متقلبانه موضوع جرم کلاهبرداری محسوب می‌گردد یا موضوع مشمول ماده 10 قانون چک می‌باشد؟ آیا خرج کردن چک‌های فاقد اعتبار و مسروقه و خرید مال در قبال آن کلاهبرداری محسوب می‌گردد؟» بیان داشته است:

نظر هیئت عالی

سوال اول؛ نظریه اتفاقی قضات محترم دادگستری شهرستان محلات موجه و مورد تائید است. سوال دوم؛ انجام معامله (خرید مال) با دادن چک مسروقه و با وجود علم به مسروقه بودن آن از مصادیق مانور متقلبانه به منظور بردن مال غیر محسوب می‌شود و لذا مشمول مجازات کلاهبرداری است؛ لکن خرج کردن چک مسدودی (غیرقابل پرداخت) با فرض اصالت و صحت آن مشمول بزه کلاهبرداری نمی‌باشد و حسب مورد تحت عناوین صدور چک از حساب مسدود، چک پرداخت نشدنی (چنانچه از سوی صادرکننده خرج شود) قابل تعقیب است و نسبت به ثالث (ظهرنویس) صرفاً جنبه حقوقی دارد.

نظر اتفاقی

قسمت اول سوال، مشمول عنوان کلاهبرداری نیست و موضوع مشمول ماده 10 قانون صدور چک محسوب می‌گردد. درست است که صدور چک از حساب مسدود با علم به مسدود بودن حساب یک نوع مانور متقلبانه محسوب می‌گردد، ولیکن قانون‌گذار موضوع را تخصیص زده و از عنوان عام کلاهبرداری خارج نموده است. در خصوص قسمت دوم سوال؛ صرف دادن چک‌های مسروقه و چک‌های مسدودی عنوان کلاهبرداری را ندارد؛ حتماً باید مانور متقلبانه صورت پذیرد تا موضوع مشمول عنوان کلاهبرداری قرار گیرد. البته برخی معتقدند خرج کردن چک‌های مسروقه و فاقد اعتبار استفاده از وسایل متقلبانه محسوب و در صورت بردن مال موضوع مشمول عنوان کلاهبرداری قرار می‌گیرد.