نحوه وصول چک از طریق اداره ثبت چگونه است؟

صدور اجراییه ثبتی

چک در زمره پرکاربردترین اسناد تجاری می‌باشد که افراد در مراودات مالی خود به کرات از آن استفاده می‌نمایند. مضاف بر آنکه چک در زمره اسناد لازم‌الاجرا نیز می‌باشد. اسناد لازم‌الاجرا به اسنادی گفته می‌شود که برای اجرای مفاد آنها می‌توان هم به دادگاه مراجعه و اقامه دعوا نمود هم به اداره ثبت اسناد مراجعه و تقاضای اجرای آن را مطرح نمود. علی‌الاصول اسناد لازم‌الاجرا، اسناد رسمی می‌باشند اما برخی از اسناد عادی وجود دارند که مقنن آنها را در حکم لازم‌الاجرا قلمداد نموده است مانند چک. هر شخصی با داشتن اهلیت قانونی می‌تواند با افتتاح حساب، دسته چک دریافت نماید. نکته قابل توجه آن است که صادرکننده چک، در واقع با صدور چک، مسئولیت قانونی پیدا نموده و موظف می‌باشد که در تاریخ سررسید چک، موجودی حساب خود را تکمیل نماید. اگر در تاریخ سررسید چک، حساب صادرکننده فاقد موجودی باشد، بنا به درخواست دارنده، بانک گواهی عدم پرداخت صادر می‌نماید و دارنده چک می‌تواند جهت وصول وجه چک به طرق مختلفی که قانونگذار مقرر نموده است، عمل نماید. یکی از این طرق، وصول وجه چک از طریق اداره ثبت می‌باشد. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص نحوه وصول چک از طریق اداره ثبت پرداخته شود.

مطلب مرتبط: نحوه مطالبه وجه چک چگونه است؟

نحوه وصول چک از طریق اداره ثبت

همانگونه که در ابتدای مقاله عرض گردید، دارنده چک این اختیار را دارد که جهت وصول وجه چک، یا به دادگاه مراجعه نموده و دعوای مطالبه وجه چک را مطرح نماید و یا آنکه به اداره ثبت مراجعه و‌ تقاضای صدور اجراییه ثبتی نموده و از این طریق، اقدام به وصول وجه چک نماید. در خصوص نحوه وصول چک از طریق اداره ثبت می‌بایست نکات ذیل مدنظر قرار گیرد:

نخست آنکه متعهد اجراییه ثبتی، فقط صادرکننده چک می‌باشد و امکان وصول چک از طریق اداره ثبت، بطرفیت ظهرنویس و ضامن، وجود ندارد. در فرضی که چک به نمایندگی صادر شده باشد، صدور اجراییه ثبتی به نحو تضامنی علیه صاحب حساب و امضاکننده چک، صورت می‌گیرد. (وفق ماده 190 آیین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازم‌الاجرا و طرز رسیدگی به شکایت از عملیات اجرایی مصوب 1387)

دوم آنکه جهت وصول چک از طریق اداره ثبت، دارنده چک می‌بایست تقاضای صدور اجراییه را تکمیل و اصل و فتوکپی مصدق چک و گواهی عدم پرداخت آن را به دفترخانه اسناد رسمی مسئول پذیرش اجراییه، تقدیم نماید. سردفتر بر روی اصل چک، عبارت «پذیرش اجرا شد» را مهر زده و آن را به دارنده، عودت می‌دهد. (مستند به ماده 183 آیین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازم‌الاجرا و طرز رسیدگی به شکایت از عملیات اجرایی مصوب 1387) 

سوم آنکه منظور از دارنده چک جهت وصول چک از طریق اداره ثبت، فردی است که چک در وجه او صادر شده یا بنام او پشت‌نویسی شده و یا حامل چک یا قائم‌مقام قانونی آنان. (مستنبط از ماده 2 قانون صدور چک و ماده 189 آیین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازم‌الاجرا و طرز رسیدگی به شکایت از عملیات اجرایی مصوب 1387) 

چهارم آنکه جهت وصول چک از طریق اداره ثبت کافی است که دارنده چک، گواهی عدم پرداخت دارای کد رهگیری وفق مقررات ماده 4 قانون صدور چک را دریافت نموده است و هیچ الزامی وجود ندارد که گواهی عدم پرداخت در مهلت خاصی اخذ گردیده شده باشد. مضاف بر آنکه تقاضای صدور اجراییه نیز محدود به زمان خاصی نمی‌باشد.

پنجم آنکه دارنده چک علی‌الاصول در صورتی که عدم تادیه وجه چک توسط بانک، بنا به هر علتی باشد، می‌تواند جهت وصول چک از طریق اداره ثبت اقدام نماید مگر در موارد ذیل که دارنده برای وصول وجه چک، فقط می‌تواند به دادگاه مراجعه نماید و امکان مراجعه به اداره ثبت وجود ندارد:

الف) عدم مطابقت امضای صادرکننده با نمونه امضای وی در بانک (تطبیق امضاء در حدود عرف بانکداری) (به دلالت ماده 2 قانون صدور چک)

ب) نقص امضاء در چک (بطور مثال صاحبان حساب دو نفر بوده و چک باید با امضای هر دوی آنان صادر شود اما فقط با یک امضاء صادر شده است)، در این‌صورت مطابق با شقّ ج از بند 2-1-2 ماده 2 شیوه‌نامه پذیرش درخواست اجرای مفاد اسناد لازم‌الاجرا از طریق دفاتر اسناد رسمی مصوب 1403/06/13 رئیس سازمان ثبت املاک و اسناد کشور ناظر به ماده 191 آیین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازم‌الاجرا و طرز رسیدگی به شکایت از عملیات اجرایی مصوب 1387، درخواست اجرای چک فقط نسبت به شخص یا اشخاصی که برابر گواهینامه عدم پرداخت، چک را امضاء نموده‌اند نسبت به مبلغ چک قابل پذیرش می‌باشد.

ج) فقدان مهر در اشخاص حقیقی یا حقوقی

د) در صورتی که چک بصورت مشروط یا تضمینی صادر شده باشد (مستند به رای وحدت رویه شماره 2958 مورخ 12-11-1400 هیات عمومی دیوان عدالت اداری)، پرواضح است که چنان‌چه در متن چک، مشروط یا تضمینی بودن آن قید نشده باشد، اداره ثبت طبیعتاً بنا به تقاضای دارنده، اقدام به صدور اجراییه می‌نماید. صادرکننده در صورتی که مدعی مشروط یا تضمینی بودن چک است می‌بایست با رعایت تشریفات و با مراجعه به دادگاه عمومی حقوقی، دعوای ابطال اجراییه را مطرح نماید.

ششم آنکه از طریق اداره ثبت، دارنده چک فقط می‌تواند اصل وجه چک به همراه حق‌الوکاله وکیل (در صورت داشتن وکیل) را دریافت نماید و مطالبه خسارت تاخیر تادیه از طریق اداره ثبت امکان‌پذیر نمی‌باشد و دارنده جهت دریافت خسارت تاخیر تادیه، می‌بایست به دادگاه مراجعه نماید. (مطابق با بخش اخیر ماده 186 آیین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازم‌الاجرا و طرز رسیدگی به شکایت از عملیات اجرایی مصوب 1387)

مطلب مرتبط: نحوه طرح دعوای ابطال اجراییه چک

مرجع صالح جهت وصول چک از طریق اداره ثبت

مستند به ماده 183 آیین‌نامه اجرای مفاد اسناد رسمی لازم‌الاجرا و طرز رسیدگی به شکایت از عملیات اجرایی مصوب 1387، درخواست اجرای چک از دفاتر اسناد رسمی واقع در محل اقامت متقاضی (متعهدله) یا محل وقوع بانک محال‌علیه به عمل می‌آید. در صورتی که چکی عهده یکی از شعب بانک‌های ایرانی در خارج از کشور صادر شده باشد، مرجع صالح جهت وصول چک از طریق اداره ثبت، اجرای ثبت تهران می‌باشد که تقاضای اجرای آن می‌بایست در دفترخانه‌های اسناد رسمی تهران انجام گیرد.

بیشتر بخوانید: جرم صدور چک پرداخت نشدنی چیست؟ مجازات آن کدام است؟

نکات مهم در خصوص وصول چک از طریق اداره ثبت

1- در فرضی که دارنده چک جهت وصول وجه چک هم به اداره ثبت مراجعه نموده و هم در دادگاه، دعوای مطالبه وجه چک را مطرح نموده باشد، برخی از قضات معتقدند که تا زمانی که دارنده چک تمامی مبلغ چک را دریافت ننموده باشد، این امکان را دارد تا از تمامی ابزارهای قانونی استفاده نماید اما بسیاری از محاکم معتقدند که در صورت صدور اجراییه ثبتی یا اجراییه قضایی، تا زمانی که پرونده در اداره ثبت مفتوح باشد، حتی اگر مبلغی از چک هم وصول نشده باشد، دارنده چک نمی‌تواند اقدام به طرح دعوا در دادگاه نماید. حال اگر بخشی از مبلغ چک توسط اجرای ثبت، وصول شده و به دارنده پرداخت شده باشد، دادگاه به همان میزان حکم به بی‌حقی صادر نموده و نسبت به مابقی چک، خوانده را محکوم‌ می‌نماید. لازم به توضیح است که اگر دارنده چک بدواً جهت وصول وجه چک به اداره ثبت مراجعه نماید و به هر علتی موفق به وصول وجه چک نشود، می‌بایست از اداره ثبت اقدام به اخذ گواهی مبنی بر مختومه شدن پرونده اجرایی نماید و سپس در دادگاه حقوقی اقدام به طرح دعوی نماید.

2- در فرضی که دارنده چک جهت وصول چک از طریق اداره ثبت اقدام نموده و اجراییه نیز صادر شده باشد و صادرکننده معتقد باشد که دستور اجرا مخالف با قانون صادر شده است و یا آنکه چک، جعلی، تضمینی، مشروط و ... بوده است در این‌صورت از آنجایی که رسیدگی به این امور، جنبه قضایی دارد و از حیطه صلاحیت اداره ثبت، خارج است فلذا صادرکننده چک می‌بایست به دادگاه حقوقی محل صدور اجراییه، مراجعه نموده و دادخواستی را تحت عنوان «ابطال دستور اجرا» بطرفیت دارنده چک، مطرح نماید. ذکر این نکته حائز اهمیت است که مطرح نمودن این دعوا، باعث متوقف شدن فرآیند اجرا در اداره ثبت نخواهد شد بر همین اساس، صادرکننده چک باید تقاضای صدور قرار توقف عملیات اجرایی را نیز مطرح نماید. (مستند به ماده 4 قانون اصلاح بعضی از مواد قانون ثبت و قانون دفاتر رسمی)