چک‌های فاقد وصف کیفری کدام‌اند؟

مفهوم حقوقی چک

مطابق با تعاریف موجود قانونگذار در قانون تجارت و بالاخص قانون صدور چک، چک به عنوان یکی از اسناد تجاری، سندی است که به موجب آن صادرکننده چک، وجوه یا اعتباراتی را که در نزد محال‌علیه دارد را به شخص دیگری بنام دارنده‌ چک یا محال‌له، کلاً یا بعضاً منتقل می‌نماید و یا آنکه خود، شخصاً آن را دریافت می‌نماید؛ بطور مثال شخص «الف» در مقام صادرکننده چک، مبلغ 200 میلیون تومان در حساب بانکی خود دارد و اقدام به صدور چک به مبلغ 50 میلیون تومان در وجه شخص «ب» می‌نماید. ذکر این نکته حائز اهمیت است که صدور چک مختص تجار نبوده و اشخاص غیر تاجر نیز می‌توانند اقدام به صدور آن نمایند. ناگفته نماند که به دلالت ماده 21 مکرر قانون صدور چک اشخاصی اعم از ورشکسته، افرادی که در خصوص آنها حکم اعسار از پرداخت محکوم‌به صادر شده است و ... از دریافت دسته چک ممنوع می‌باشند. به شرح مندرج در ماده 1 قانون صدور چک، انواع چک اعم‌اند از چک عادی، چک تایید شده، چک تضمین شده و چک مسافرتی. حال در فرضی که شخصی در مقام صادرکننده چک، اقدام به صدور چک و ثبت آن در سامانه صیاد نموده باشد و در زمان سررسید، حساب صادرکننده به جهت فقدان وجه یا اعتبار تکمیل نباشد، بانک بنا به درخواست دارنده چک اقدام به صدور گواهی عدم پرداخت می‌نماید. دارنده چک جهت دریافت وجه چک بنابر شرایط موجود حسب مورد می‌تواند با طرح دادخواست مطالبه وجه چک یا تقاضای صدور اجراییه موضوع ماده 23 قانون صدور چک، اقدام به وصول آن نماید (شایان ذکر است در صورتی دارنده می‌تواند از امتیازات چک به عنوان یک سند تجاری بهره ببرد، که چک لزوماً سامانه صیاد ثبت شده باشد.). ناگفته نماند تحت شرایطی امکان شکایت کیفری در خصوص هر چکی که منجر به عدم تادیه وجه ار سوی بانک شده باشد نیز وجود دارد. همچنین ذکر این نکته حائز اهمیت است که در برخی موارد، علی‌‌رغم عدم تادیه وجه چک، امکان طرح شکایت کیفری برای دارنده چک میسر نمی‌باشد. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص چک‌های فاقد وصف کیفری پرداخته شود.

مطلب مرتبط: نحوه درخواست صدور اجراییه چک از طریق دادگاه حقوقی

چک‌های فاقد وصف کیفری

مطابق با موازین و مقررات قانونی موجود، برخی از چک‌ها در زمره چک‌های فاقد وصف کیفری بوده فلذا امکان شکایت کیفری از سوی دارنده چک بر علیه صادرکننده آن وجود ندارد. به دلالت تبصره ماده 7 قانون صدور چک و هم‌چنین ماده 13 قانون صدور چک، چک‌های فاقد وصف کیفری اعم‌اند از:

1) چک سفید امضاء

2) چک مشروط

3) چک تضمین شده یا چک تضمینی

4) چک وعده‌دار

5) چک بدون تاریخ

6) چکی که برای معاملات نامشروع صادر شده باشد.

مطلب مرتبط: نحوه رفع سوء اثر از چک برگشتی چگونه است؟

1) چک سفید امضاء

به دلالت مواد فوق‌الاشاره یکی از چک‌های فاقد وصف کیفری، چک سفید امضاء می‌باشد. چک سفید امضاء سندی تجاری است که صادرکننده آن را بدون درج تمام یا برخی از مندرجات اساسی، به‌ویژه مبلغ، تاریخ و یا ...، صرفاً با امضای خود تسلیم دیگری می‌نماید و تکمیل مفاد آن را به اراده و اختیار دارنده چک واگذار می‌نماید به‌نحوی که مسئولیت حقوقی ناشی از تکمیل و ارائه چک، اصولاً متوجه صادرکننده می‌باشد. بنابراین چک سفید امضاء، چکی است که صادرکننده صرفاً آن را امضاء می‌نماید و برخی از مفاد چک که معمولاً مبلغ چک می‌باشد را درج ننموده و تکمیل آن را به دارنده چک واگذار می‌نماید. علی‌ایحال در صورتی که چکی بصورت سفید امضاء صادر شده باشد و دارنده اقدام به تکمیل آن نموده و متعاقباً جهت دریافت وجه چک به بانک مراجعه نماید اما چک، کارسازی نشده و منتج به صدور گواهی عدم پرداخت گردد، امکان شکایت کیفری برای دارنده چک میسر نمی‌باشد.

2) چک مشروط

یکی دیگر از چک‌های فاقد وصف کیفری، چک مشروط است. چک مشروط به چکی اطلاق می‌گردد که در متن چک، وصول آن منوط به تحقق شرطی شده باشد یا بدون آنکه قید مشروط در متن چک نوشته شده باشد، ثابت گردد که وصول آن منوط به تحقق شرطی بوده است؛ بطور مثال شخص «الف» چکی را در وجه شخص «ب» صادر می‌نماید و در برگه جداگانه‌ای میان طرفین چنین قید می‌شود که وصول وجه چک منوط به انجام معامله میان طرفین است.

3) چک تضمین شده یا چک تضمینی

چنان‌چه صادرکننده چک در متن آن درج نماید که چک بابت تضمین معامله یا انجام تعهدی بوده است و یا بدون آنکه در متن چک قید شود، طی سند جداگانه‌ای مشخص شود که چک بصورت تضمینی بوده است، در این‌صورت نیز این چک در زمره چک‌های فاقد وصف کیفری بوده و امکان طرح شکایت کیفری بر علیه صادرکننده برای دارنده چک میسر نخواهد بود.

4) چک وعده‌دار 

یکی دیگر از چک‌هایی که در زمره چک‌های فاقد وصف کیفری می‌باشد، چک وعده‌دار است. چک وعده‌دار به چکی می‌گویند که تاریخ واقعی صدور چک مقدم بر تاریخ درج شده بر روی متن چک می‌باشد. در صورتی که تاریخ صدور چک با تاریخ درج شده در متن، یکسان باشد، آن چک، چک روز محسوب می‌شود. با توجه به آنکه امروزه صادرکنندگان چک موظف به ثبت آن در سامانه صیاد می‌باشند، فلذا تاریخ ثبت چک در سامانه صیاد، تاریخ صدور چک محسوب شده و امکان ثابت نمودن تفاوت تاریخ صدور با تاریخ سررسید و وعده‌دار بودن چک به راحتی امکان‌پذیر می‌باشد.

4) چک بدون تاریخ

یکی دیگر از چک‌های فاقد وصف کیفری، چک بدون تاریخ می‌باشد در فرضی که ثابت شود صادرکننده چک اقدام به صدور چک بدون تاریخ نموده و آن را به دارنده چک تحویل داده است تا شخصاً یا توسط فرد دیگری آن را تکمیل نماید، چک صادره فاقد جنبه کیفری خواهد بود.

6) چکی که برای معاملات نامشروع صادر شده باشد.

در فرضی که ثابت شود چکی که برای معاملات نامشروع مانند ربا، قمار و ... صادر شده است، آن چک در زمره چک‌های فاقد وصف کیفری خواهد بود. شایان ذکر است که در کل در تمامی مواردی که مشخص و احراز شود که صادرکننده چک بابت وجه چک، حقیقتاً بدهکار نمی‌باشد آن چک فاقد وصف کیفری خواهد بود.

بیشتر بخوانید: نحوه وصول چک از طریق اداره ثبت چگونه است؟

نکات مهم در خصوص چک‌های فاقد وصف کیفری

1) در فرضی که چکی صادر شود که قدیمی بوده و به جهت قدیمی بودن امکان ثبت آن در سامانه صیاد وجود نداشته باشد، اثبات وعده‌دار بودن چک کمی دشوار و به طرق مختلفی اعم از شهادت شهود، درج تاریخ صدور چک در قرارداد علی‌حده‌ای و ... انجام می‌گیرد.

2) در شرایطی که میان صادرکننده چک با دارنده چک در خصوص سفید امضاء بودن یا نبودن چک اختلاف‌نظر وجود داشته باشد، اصل بر آن است که مفاد چک تکمیل شده و سفید امضاء نمی‌باشد فلذا فردی که مدعی سفید امضاء بودن چک است، می‌بایست ادعای خود را ثابت نماید (قاعده البینه علی‌المدعی و الیمین علی من انکر). نکته مهم و قابل ذکر آن است که از آنجایی که چک‌های بنفش که در سامانه صیاد ثبت می‌شوند، نمی‌توانند بصورت سفید امضاء صادر شوند و حتی اگر صادرکننده در متن چک برخی موارد را درج ننموده باشد اما در سامانه مکلف به تکمیل آن است، فلذا همان مندرجات موجود در سامانه صیاد، مناط اعتبار خواهد بود.

3) گاهی اوقات ممکن است که صادرکننده چک اقدام به صدور چک نموده اما فقط روز و ماه صدور چک را درج و سال صدور را قید ننموده باشد در این حالت چنین فرض می‌شود که صادرکننده این اختیار را به دارنده اعطاء نموده است تا وی سال صدور را تکمیل نماید، چنین چکی بدون تاریخ محسوب و در زمره چک‌های فاقد وصف کیفری می‌باشد.