خیانت در امانت چیست؟ عناصر تشکیل‌دهنده آن کدام است؟

مفهوم خیانت در امانت

از دیرباز تاکنون، حفظ امانت به عنوان یک وظیفه شرعی و اخلاقی و هم‌چنین قانونی، مورد تاکید قرار گرفته است. در اصطلاح علم حقوق، خیانت در امانت عبارت است از اقدام مرتکب جرم مبنی بر خیانت در اموال به امانت گذاشته شده به ضرر مالک یا متصرف مال. جرم خیانت در امانت یکی از مهم‌ترین جرائمی است که به کرات در جامعه مشاهده می‌گردد که به موجب آن افراد تعمداً یا ناخواسته اقدام به عهدشکنی و خُلف وعده می‌نمایند. جرم خیانت در امانت زمانی حادث می‌گردد که شخصی که قانوناً حق تصاحب و استفاده از مالی را دارد، اعم از مالک آن و یا منتفع قانونی آن، مالی را به منظور امانت به فردی که به وی امین گفته می‌شود، سپرده و قرار بر این بوده است که آن مال در زمان مشخصی عودت داده شود و یا به مصرف معینی برسد، اما آن فرد (امین) بدون اجازه مالک، آن مال را استعمال، تصاحب، تلف یا مفقود می‌نماید فلذا جرم خیانت در امانت محقق گردیده و امین، مستحق مجازات مندرج در قانون مجازات اسلامی خواهد بود (مستنبط از ماده 674 قانون مجازات اسلامی). در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص جرم خیانت در امانت و عناصر تشکیل‌دهنده آن پرداخته شود.

مطلب مرتبط: نمونه قرار منع تعقیب در ارتباط با خیانت در امانت

عناصر تشکیل‌دهنده جرم خیانت در امانت

نیک آگاهید که هر جرم مرکب از سه عنصر قانونی، مادی و روانی می‌باشد و جهت جرم شناختن هر فعل یا ترک فعلی می‌بایست هر سه عنصر فوق‌الاشاره توأمان وجود داشته باشند. عناصر تشکیل‌دهنده جرم خیانت در امانت همانند سایر جرائم عبارتند از: عنصر قانونی، عنصر معنوی (رکن روانی) و عنصر مادی.

1- عنصر قانونی، مستند قانونی هر جرم است. این رکن در واقع در راستای اصل قانونی بودن جرم و مجازات موضوع ماده 2 قانون مجازات اسلامی پیش‌بینی شده است. رکن قانونی در طول دو رکن دیگر قرار دارد بدین معنی که رکن قانونی جرم باید باشد تا بتوان در خصوص رکن مادی و معنوی آن جرم اظهارنظر کرد. عنصر قانونی جرم خیانت در امانت که لازمه اصل قانونی بودن جرم و مجازات است، ماده 674 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات است.

2- عنصر معنوی، اندیشه و فعل و انفعالات ذهنی مرتکب جرم است و حال و احوال ذهنی مجرم در این رکن مورد بررسی قرار می‌گیرد. جهت تحقق عنصر معنوی جرم خیانت در امانت لازم است که هم سوءنیت عام و هم سوءنیت خاص مرتکب جرم، احراز گردد. منظور از سوءنیت عام مرتکب جرم، علم و عمد مرتکب جرم در استعمال، تصاحب، تلف و یا مفقود نمودن مال مورد امانت است . لکن منظور از سوءنیت خاص مرتکب جرم، قصد و اراده وی در ورود ضرر به مالک می‌باشد. فلذا تعدی یا تفریط مال مورد امانت همراه با سوء‌نیت موجب مسئولیت کیفری مرتکب جرم می‌باشد. حال اگر امین، عمداً اما با هدف منتفع نمودن مالک یا متصرف قانونی آن، مرتکب عمل فیزیکی جرم خیانت در امانت شده باشد، او را نمی‌توان به ارتکاب این جرم، محکوم نمود؛ بطور مثال در فرضی که مرتکب جرم در مقام امین برای جلوگیری از فاسد شدن میوه‌هایی که به او سپرده شده است آنها را بفروشد و قیمت آنها را برای مالک، نگه‌دارد مرتکب جرم خیانت در امانت نشده است.

3- عنصر مادی در واقع نِمود بیرونی اندیشه مجرمانه (آثار ملموس و بیرونی جرم) است و آثار بیرونی رفتار مجرمانه (پیکره جرم) در این رکن مورد بررسی قرار می‌گیرد. عنصر مادی جرم خیانت در امانت متشکل است از رفتار مادی و فیزیکی مرتکب جرم، شرایط و اوضاع و احوال لازم برای تحقق جرم و هم‌چنین بدست آمدن نتیجه مجرمانه می‌باشد.

الف) رفتار مادی و فیزیکی مرتکب جرم به دلالت ماده 674 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات اعم است از تصاحب، استعمال، تلف و مفقود شدن.

منظور از استعمال، استفاده کردن مال مورد امانت می‌باشد؛ بطور مثال شخص «الف»، خودروی متعلق به خود را به شخص «ب» می‌سپارد تا در نبود او از آن نگهداری نماید اما بعد از مدتی، شخص «الف» به عنوان مالک مال متوجه می‌گردد که شخص «ب» (امین) بدون اجازه او از آن خودرو استفاده شخصی نموده است. ذکر این نکته حائز اهمیت است که هرگونه استعمال مال مورد امانت در صورتی که همراه با سوءنیت باشد، باعث تحقق جرم خیانت در امانت خواهد شد.

منظور از تصاحب آن است که فرد خائن (=مرتکب جرم) به گونه‌ای رفتار نماید که آن مال متعلق به اوست و مال را به صاحب واقعی‌اش برنگرداند. فی‌الواقع می‌توان اینگونه بیان نمود که منظور از تصاحب، برخورد مالکانه با مال مورد امانت است. شایان ذکر است که تصاحب می‌تواند از طریق فعل یا ترک فعل مانند فروختن، عدم استرداد و ... صورت پذیرد.

اما منظور از تلف به عنوان یکی از رفتارهای مادی مرتکب جرم در تحقق بزه خیانت در امانت آن است که مرتکب جرم با اقدامات مجرمانه خویش باعث از بین بردن یا نابود کردن مال مورد امانت شود به‌طوری‌که دیگر امکان استفاده از مال مورد امانت وجود نداشته باشد. شایان ذکر است اتلاف می‌تواند به مباشرت شخص صورت بگیرد و یا به تسبیب.

منظور از مفقود نمودن مال مورد امانت آن است که امین بدون آنکه مال را تلف نماید، کاری کند که منجر به گم شدن و عدم دسترسی به مال شود. مانند آنکه شخص «الف» به عنوان امین، گردنبند متعلق به شخص «ب» (مالک) را در دریا بیندازد.

ذکر این نکته حائز اهمیت است که جرم خیانت در امانت در زمره جرائم آنی می‌باشد. این امر بدان معنا است که به محض آنکه مرتکب جرم اقدام به انجام یکی از چهار حالت‌های فوق‌الاشاره بر روی مال مورد امانت نماید، جرم خیانت در امانت تحقق یافته است و استمرار شرط تحقق آن نمی‌باشد.

ب) شرایط و اوضاع و احوال لازم جهت تحقق جرم خیانت در امانت

مطابق با مندرجات موجود در قانون مجازات اسلامی، جهت تحقق جرم خیانت در امانت لازم است که اولاً موضوع جرم، عین مال باشد یا وسیله تحصیل مال، اعم از اشیاء یا حیوانات.

ثانیاً مال مورد امانت به یکی از طرق قانونی با شرط استرداد یا به مصرف معین رسانیدن، توسط مالک یا نماینده قانونی او، به امین سپرده شده باشد فلذا چنان‌چه شخصی خودش مالی را بدست آورده باشد، خیانت در امانتی اتفاق نیفتاده است. نکته مهم و‌ قابل توجه آن است که تحقق جرم خیانت در امانت، فرع بر سپرده شدن مال به امین می‌باشد این امر بدان معنا است که در ابتدا مال می‌بایست از سوی مالک یا نماینده قانونی او به امین سپرده شود و شرط استرداد یا به مصرف معین رسانیدن نیز وجود داشته باشد. بنابراین اگر فردی که امین مال مورد امانت است، فوت نماید و وراث‌ او، مال را تصاحب، تلف، استعمال یا مفقود نموده باشند، مرتکب خیانت در امانت نشده‌اند چراکه مال به آنها سپرده نشده بوده است. نکته دیگر آنکه سپردن مال حتماً می‌بایست از طریق قانونی صورت گرفته باشد یعنی آنکه اگر یک‌ سارقی مالی را به امین بسپارد و امین آن مال را به مالک واقعی آن یا به مراجع قضایی تحویل دهد مرتکب خیانت در امانت نشده است. مسأله مهم دیگری که می‌بایست بدان اشاره نمود آن است که زمانی می‌توان امین را بعنوان مرتکب جرم خیانت در امانت تعقیب نمود که علاوه بر شرایط فوق، او موظف به برگرداندن مال یا به مصرف معین رسانیدن آن باشد.

ثالثاً مال می‌بایست متعلق به غیر باشد تا بتوان امین را مرتکب جرم خیانت در امانت دانست این امر بدین معنا می‌باشد که اگر امین، مالک عین مال سپرده شده باشد، تصاحب نمودن مال توسط وی، خیانت در امانت نخواهد بود.

ج) تحصیل نتیجه مجرمانه

خیانت در امانت در زمره جرائم مقید می‌باشد که تحقق آن منوط به آن است که رفتار امین باعث منتهی شدن به نتیجه خاصی شود. این نتیجه خاص، همان ورود ضرر به مالک یا متصرف مال می‌باشد. ناگفته نماند که ورود ضرر از نظر مقنن در قانون مجازات اسلامی، لزوماً بدین معنا نمی‌باشد که از منظر بازار و عرف نیز ضرر ملموسی متوجه شخص شده باشد بلکه صرف ورود ضرر به مالک مال یا متصرف کفایت می‌نماید؛ بطور مثال اگر شخصی یک قطعه انگشتر گران‌قیمت جواهر که بیمه شده بوده را بعنوان امین، مفقود نموده باشد، در صورت وجود جمیع شرایط، خیانت در امانت حادث می‌گردد چراکه هر چند بیمه، خسارات مالک را پرداخت می‌نماید اما به جهت ورود ضرر به مالک، خیانت در امانت رخ داده است.

مطلب مرتبط: نمونه شکواییه خیانت در امانت

نکات مهم در تحقق جرم خیانت در امانت

1) در فرضی که مالی به صورت مشاع، مشترک میان دو یا چند نفر باشد، ارتکاب جرم خیانت در امانت، همانند سایر اموال از سوی هر یک از شرکای مشاعی امکان‌پذیر می‌باشد. ناگفته نماند که در این خصوص میان حقوقدانان اختلاف‌نظر وجود دارد و برخی از حقوقدانان معتقدند که با توجه به مالکیت هر یک از شرکا در جزء جزء مال مشترک، ارتکاب جرائم علیه اموال از سوی شرکای مال مشاع متصور نمی‌باشد.

2) جهت تحقق جرم خیانت در امانت لازم است که مال مورد امانت از سوی مالک یا متصرف قانونی، به دیگری سپرده شده باشد فلذا در این جرم، شخص با رضایت خود، مال را در اختیار دیگری می‌گذارد اما در جرمی مانند کلاهبرداری رضایت شخص در سپردن مال نشأت گرفته از عملیات متقلبانه طرف مقابل می‌باشد.

3) منظور از اموال در ماده 674 قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات، هر چیزی است که شرعاً، قانوناً و عرفاً دارای ارزش مالی باشد. نکته مهم و قابل توجه آن است که علاوه بر اموال، عواید و منافع اموال (مانند میوه‌های باغ) نیز می‌تواند موضوع جرم خیانت در امانت واقع شود.

4) نحوه سپردن مال مورد امانت در جرم خیانت در امانت، فاقد موضوعیت بوده و تفاوتی نمی‌نماید که مال تحت چه عقدی به دیگری سپرده شده باشد فلذا صرف سپردن مال به دیگری با شرط استرداد یا رساندن به مصرف معین برای تحقق این جرم کفایت می‌نماید.

5) مستفاد از مواد 214 و 215 قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 و ماده 148 قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392، رد عین مال مکشوفه نزد متهم موضوع بزه خیانت در امانت، نیاز به تقدیم دادخواست ندارد و در مرحله رسیدگی به شکایت چنانچه در مرحله تحقیقات مقدماتی و رسیدگی به شاکی مسترد نشده باشد، دادگاه کیفری باید در مورد رد مال تعیین تکلیف کند؛ مگر اینکه عین مال از بین رفته باشد که در این‌صورت، با عنایت به قاعده کلی مذکور در ماده 15 قانون یاد‌شده، رد مثل یا قیمت مستلزم تقدیم دادخواست ضرر و زیان است.

6) ماده 674 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) مصوب 1375 از واژه «سپردن» برای تحقق جرم خیانت در امانت استفاده نکرده؛ بلکه فعل مجهول «داده شده» را به کار برده است که «سپردن» فرد اجلای آن است. در نتیجه آنچه مدنظر قانونگذار بوده است، وجود رابطه امانی به هر طریق اعم از قراردادی یا قانونی است و هر زمان که به تشخیص مرجع قضایی رابطه حقوقی امانت‌آور (امانت قانونی، قراردادی یا عرفی) بین طرفین احراز شود، با تحقق دیگر شرایط قانونی، جرم خیانت در امانت تحقق می‌یابد. بنابراین، در مواردی که مال موضوع رابطه امانی از جرم تحصیل شده باشد و از سوی مرتکب جرم به امانت نزد فردی گذاشته شود؛ همانند اموال مسروقه، اموال ناشی از پولشویی، کلاهبرداری، ربا و مانند آن؛ چنانچه امین از استرداد این اموال خودداری کند و تصاحب وی محرز شود و یا آن‌ها را تلف و یا استعمال کند، با توجه به مالکیت شرعی و عرفی اموال و صرف‌نظر از اینکه تصرف متصرف در این‌گونه اموال قانونی و مشروع نیست، جرم خیانت در امانت محقق است. بدیهی است اگر امین، اموال موصوف را به مراجع قانونی و قضایی یا مالک آن مسترد کند، به لحاظ عدم احراز رکن معنوی جرم، مرتکب جرمی نشده است.