موارد انحلال عقد نکاح کدام‌اند؟

مفهوم حقوقی انحلال عقد نکاح

نکاح از منظر لغوی به معنای پیوستن می‌باشد و در اصطلاح علم حقوق، عقد نکاح به پیمان زناشویی گفته می‌شود که عبارت است از توافق زن و مرد جهت ایجاد زندگی مشترک که به صورت دائم یا موقت میان زوجین منعقد می‌شود. علی‌الاصول زمانی که عقد نکاح به صورت صحیح میان زوج و زوجه منعقد می‌گردد، تابع شرایط عمومی قراردادها بوده و میان آنان لازم‌الاجرا خواهد بود. فلذا انحلال عقد نکاح، صرفاً معطوف به شرایطی خواهد بود که توسط قانونگذار پیش‌بینی شده باشد که در ماده 1120 قانون مدنی بدان پرداخته شده است. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص موارد انحلال عقد نکاح پرداخته شود.

مطلب مرتبط: شباهت‌ها و تفاوت‌های میان فسخ نکاح و طلاق کدام‌اند؟

موارد انحلال عقد نکاح

مطابق با ماده 1120 قانون مدنی موارد انحلال عقد نکاح عبارتند از: فسخ نکاح، طلاق و بذل مدت در نکاح موقت.

ناگفته نماند که علاوه بر موارد فوق‌الاشاره، فوت و هم‌چنین انقضای مدت در نکاح موقت نیز در زمره موارد انحلال عقد نکاح می‌باشند. فلذا مشخص می‌گردد که منحل شدن و از بین رفتن نکاح، مطابق با شرایطی می‌باشد که توسط مقنن احصاء شده است.

مطلب مرتبط: نحوه طرح دعوای فسخ نکاح از سوی زوجه به جهت عیوب زوج

فسخ نکاح به عنوان یکی از موارد انحلال عقد نکاح

فسخ نکاح یک عمل حقوقی است که با یک اراده واقع می‌شود (ایقاع) و صرف اعلام اراده در تحقق آن کفایت نموده و نیازی به رعایت تشریفات خاصی نمی‌باشد. جهت اجرای فسخ نکاح، بر خلاف طلاق، نیازی به وجود شاهد نخواهد بود. قانونگذار در موارد مشخصی بیان نموده است که در صورت وجود عیوب خاصی در زن یا مرد، طرف مقابل این امکان را دارد که با اثبات این عیب یا عیوب، نکاح را فسخ نماید. به دلالت مواد 1122 و 1123 قانون مدنی، عیوب مختص زوج و زوجه را برشمرده است که موجب ایجاد حق فسخ برای طرف مقابل خواهد شد. ناگفته نماند که جنون هر یک از زوج یا زوجه، اعم از دائمی یا ادواری، باعث ایجاد حق فسخ برای طرف مقابل خواهد شد. ذکر این نکته حائز اهمیت است که جنون زوجه زمانی باعث ایجاد حق فسخ برای زوج می‌شود که جنون وی پیش از تاریخ عقد محقق شده باشد بنابراین اگر زوجه پس از ازدواج، دچار جنون شود، برای زوج حق فسخ ایجاد نخواهد شد لکن چنانچه زوج پس از ازدواج، مجنون شود، زوجه حق فسخ نکاح را خواهد داشت. در خصوص مدت زمان اعمال حق فسخ در عقد نکاح می‌بایست بیان گردد که از آنجایی که خیار فسخ، فوری است دارنده حق فسخ (حسب مورد زوج یا زوجه) باید به محض اطلاع از وجود عیوب طرف مقابل، اراده خود مبنی بر فسخ نکاح را از طریق ارسال اظهارنامه به طرف مقابل اعلام نماید.

مطلب مرتبط: نحوه فسخ نکاح از سوی زوج بدلیل عیوب هفت‌گانه زوجه

طلاق به عنوان یکی از موارد انحلال عقد نکاح

طلاق نیز به عنوان یکی از موارد انحلال عقد نکاح بیان شده است. طلاق، ویژه نکاح دائم بوده که با شرایط و تشریفات خاصی قابل انجام می‌باشد. مطابق با قانون حمایت خانواده و هم‌چنین قانون مدنی، طلاق به سه صورت طلاق از سوی زوج، طلاق از سوی زوجه و طلاق توافقی محقق می‌شود. به دلالت ماده 1133 قانون مدنی، حق طلاق، مختص زوج می‌باشد و وی می‌تواند در هر زمانی که بخواهد همسر خود را طلاق دهد. زوج جهت طرح دعوای طلاق ممکن است که به دلایلی مانند عدم تمکین زوجه، سوء رفتار وی و ... و یا بدون ارائه هیچ عذر موجهی، استناد نماید فلذا دادگاه در دادخواست طلاق از سوی زوج نیازی به ارائه هیچگونه عذر موجه یا غیر موجهی ندارد. در این‌صورت دادگاه پس از استماع اظهارات طرفین و برگزاری جلسات مشاوره و داوری، اقدام به صدور گواهی عدم امکان سازش و طلاق زوجه می‌نماید. شایان ذکر است که در صورت درخواست زوجه نسبت به مطالبه حقوق مالی خود اعم از مهریه، نفقه، اجرت‌المثل ایام زوجیت و ... دادگاه همزمان با رسیدگی به دادخواست طلاق از سوی زوج، به این امور نیز رسیدگی می‌نماید (وفق ماده 29 قانون حمایت خانواده مصوب سال 1391). هم‌چنین در صورتی که زوجین دارای فرزند مشترک نیز باشند، دادگاه در خصوص این موضوع نیز تعیین تکلیف می‌نماید.

در خصوص درخواست طلاق از سوی زوجه می‌بایست بیان گردد که زوجه در موارد خاصی اعم از قرار گرفتن در عسر و حرج (وفق ماده 1130 قانون مدنی)، اخذ وکالت در طلاق از زوج، در صورت غایب مفقودالاثر بودن زوج بمدت 4 سال تمام و نشر آگهی، عدم پرداخت نفقه زوجه از سوی زوج علی‌رغم صدور حکم محکومیت به پرداخت نفقه و صدور اجرائیه و عجز زوج از پرداخت آن (مستند به ماده 1129 قانون مدنی) می‌تواند از دادگاه تقاضای طلاق نماید.

طلاق توافقی به طلاقی گفته می‌شود که زوج و زوجه به جهت کراهتی که میان آنها ایجاد شده است، مشترکاً با یکدیگر توافق نموده و تصمیم به جدایی می‌گیرند. دادگاه پس از انجام تشریفات لازم، حکم به صدور گواهی عدم امکان سازش می‌نماید (به دلالت ماده 25 قانون حمایت خانواده مصوب 1391). مدت زمان اعتبار گواهی عدم امکان سازش، سه ماه از تاریخ ابلاغ آن می‌باشد و در صورتی که زوجین ظرف این مدت، جهت ثبت طلاق به دفتر طلاق مراجعه ننمایند، این گواهی از اعتبار ساقط خواهد شد. (وفق ماده 34 قانون حمایت خانواده مصوب 1391)

بذل مدت و انقضای مدت در عقد موقت به عنوان یکی از موارد انحلال عقد نکاح

مطابق با قوانین و مقررات قانونی موجود، در عقد موقت، زوج این اختیار را دارد که در اثنای مدت عقد نکاح به صورت صریح یا عملی، از مانده مدت عقد، صرف‌نظر نموده و رابطه زناشویی را منحل نماید. به این اسقاط مدت در عقد موقت، در اصطلاح بذل مدت گفته می‌شود. اما انقضای مدت در عقد موقت، به معنای پایان یافتن مدت زمان عقد نکاح می‌باشد که در این‌صورت به خودی خود، عقد موقت منحل می‌گردد.

انفساخ عقد نکاح

علاوه بر موارد فوق‌الاشاره که منجر به بهم خوردن و منحل شدن عقد نکاح می‌گردند، موارد دیگری نیز وجود دارند که باعث از بین رفتن عقد نکاح شده که در اصطلاح حقوقی به آن انفساخ نکاح می‌گویند. موارد انفساخ عقد نکاح عبارتند از:

الف) در صورتی که زوج و زوجه هر دو کافر باشند و زوجه در حین زوجیت، مسلمان شود، نکاح منفسخ خواهد شد.

ب) لعان (نسبت دادن زنا از طرف زوج به زوجه)

ج) در فرضی که زوجین مسلمان باشند و زوج، مرتد شود.

د) چنانچه هر یک از زوجین اقدام به تغییر جنسیت نماید.