تجویز تغییر جنسیت به چه صورت می‌باشد؟

تغییر جنسیت

مبحث تغییر جنسیت یکی از مباحث مهمی می‌باشد که بعضاً برای برخی از خانواده‌ها دارای پیامدها و آثار حقوقی مختلفی می‌باشد. آفرینش انسان بدین نحو می‌باشد که جنسیت آنها یا زن است یا مرد و حالت سومی وجود ندارد فلذا اگر فردی غیر از این دوگونه باشد، دچار اختلال و بیماری خواهد بود. مبحث تغییر جنسیت در دو نوع از انسان‌ها اتفاق می‌افتد که عبارت‌اند از افراد دو جنسی و افراد تراجنسیتی. تغییر جنسیت چه در ایران چه در کشورهای دیگر، پروسه‌ای پیچیده و زمان‌بر دارد و شامل چندین مرحله از جمله مصاحبه‌های روانشناسی، روان درمانی، هورمون درمانی و در نهایت عمل جراحی تغییر جنسیت از زن به مرد و از مرد به زن دارد. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص تجویز تغییر جنسیت و مباحث مربوط بدان پرداخته شود.

مطلب مرتبط: نمونه رای تجویز عمل تطبیق جنسیت

شرایط تجویز تغییر جنسیت

در خصوص مبحث تجویز تغییر جنسیت ذکر این نکته حائز اهمیت است که فردی که خواهان انجام این کار است می‌بایست یا دو جنسی (هرمافرودیت) باشد (کسی که همزمان دارای علائم مردانگی و زنانگی است) و‌ یا تراجنسیتی (ترنس‌سکچوال) (کسانی که از لحاظ جسمی مشکلی ندارند اما از نظر ذهنی و روانی کالبد خود را دوست نداشته و از جنسیت خود ناراضی می‌باشند. یعنی اگر زن باشد، بدن کاملاً زنانه دارد یا اگر مرد باشد، بدن کاملاً مردانه دارد اما از لحاظ فکری و روانی، بدن خود را نمی‌تواند قبول کند). جهت صدور تجویز تغییر جنسیت مراحل ذیل توسط فردی که در یکی از دو‌ گروه فوق جای دارد، می‌بایست انجام پذیرد:

۱) ارجاع موضوع به پزشکی قانونی توسط دادگاه

۲) برگزاری جلسات روان درمانی توسط متخصصین برای فردی که متقاضی انجام این امر است.

۳) پس از تایید نسبی توسط پزشک متخصص یا روان‌شناس، حداقل ۳ الی ۶ ماه به فرد متقاضی تغییر جنسیت، این فرصت را می‌دهند تا در قالب جنس مخالف در جامعه و خانواده حاضر شود چراکه عمل جراحی، غیرقابل بازگشت است و در صورتی که فرد پشیمان شود، بازگشتی وجود ندارد.

۴) طرح موضوع در کمیسیون پزشکی قانونی و تایید قطعی این مرجع در خصوص عمل جراحی

۵) انجام عمل جراحی و تغییر جنسیت و بعد از آن طرح دادخواست مبنی بر اصلاح و تغییر شناسنامه

نکات مهم در خصوص تجویز تغییر جنسیت 

۱) تاکنون قانون یا آیین‌نامه‌ای در خصوص موضوع تغییر جنسیت تصویب نگردیده است اما تنها مستند قانونی موجود، بند ۱۸ ماده ۴ قانون حمایت خانواده می‌باشد که صرفاً اعلام داشته است که رسیدگی به درخواست تغییر جنسیت در صلاحیت دادگاه خانواده می‌باشد که با تقدیم دادخواست انجام می‌گیرد. دادگاه صالح جهت رسیدگی به این امر، دادگاه خانواده محل اقامت خواهان می باشد.

۲) درخواست تغییر جنسیت، دعوا نبوده و امری غیرترافعی است و نیازی به طرف دعوا قرار دادن کسی وجود ندارد. اما بهتر است که دعوای تجویز تغییر جنسیت را به طرفیت اداره ثبت احوال محل اقامت متقاضی مطرح نمود. رایی که در این خصوص صادر می‌گردد، قابل تجدیدنظر خواهی خواهد بود.

۳) پس از صدور رای مبنی بر تجویز تغییر جنسیت و‌ هم‌چنین بعد از انجام عمل جراحی، فرد می‌تواند از دادگاه حقوقی اصلاح شناسنامه و تغییر نام را درخواست نماید. دادگاه پس از بررسی موضوع، حکم مقتضی را صادر می‌نماید.

۴) یکی از موارد مهم در تغییر جنسیت، مربوط به زمانی است که فرد متاهل بوده و تغییر جنسیت را انجام داده باشد، طبیعتاً از زمان انجام جراحی، نکاح خود به خود منفصل و‌ باطل می‌شود لازم به توضیح است که در این مورد نیز مراجعه به دادگاه و صدور حکم مقتضی، ضروری می‌باشد. حال اگر زن و مرد هر دو ترنس بوده باشند و هر دو تغییر جنسیت دهند، اگر جنسیت هر دو یکی باشد، نکاح باطل خواهد شد اما اگر جنسیت‌شان متفاوت باشد، نکاح تجدید می‌شود (منطبق با نظریه امام خمینی در تحریرالوسیله).

مورد دیگر آنکه اگر مرد متاهل تغییر جنسیت دهد، در صورت وقوع نزدیکی، قبل از انجام جراحی، مکلف به پرداخت تمام مهریه است حتی در صورت عدم نزدیکی نیز، نظر اقوی پرداخت تمام مهر می‌باشد. فرض دیگری که در خصوص تغییر جنسیت مرد متاهل، قابل تصور است مربوط به وضعیت ولایت او بر فرزندان صغیرش می‌باشد. در صورت تغییر جنسیت، ولایت او بر فرزندانش از بین می‌رود. حال اگر زن تغییر جنسیت دهد، ولایت او بر فرزندان صغیرش ثابت نخواهد شد و ولایت فرزندان با جد پدری خواهد بود و در صورت نبود جد پدری، ولایت صغار با حاکم خواهد بود. 

۵) در خصوص مساله ارث بردن فردی که تغییر جنسیت داده است، امام خمینی (ره) دو فرض ذیل را مطرح نموده‌اند: 

الف) چنانچه جنسیت هر یک از خواهر و برادر، به جنس مخالف تغییر یابد، بدلیل آنکه نسبت میان آنان قطع نمی‌شود، مشکلی در تقسیم ارث بوجود نمی‌آید. لذا در این فرض وضعیت فعلی شخص تغییر یافته ملاک تقسیم ارث خواهد بود. هم‌چنین در صورت تغییر جنسیت عمو به عمه یا دایی به خاله و بالعکس. 

ب) در صورت تغییر جنسیت پدر، مادر، جد و جده، مشکل در میزان سهم‌الارث بوجود می‌آید چراکه بطور مثال اگر جنسیت پدر، تغییر کند، فعلاً نه پدر است نه مادر. بنابراین ملاک تقسیم ارث، وضعیت سابق پدر و مادر پیش از تعیین جنسیت خواهد بود.