پرداخت نفقه فرزند بر عهده چه کسی می‌باشد؟

نفقه فرزند

واژه نفقه از منظر لغوی به معنای خرج، هزینه و ... می‌باشد. در اصطلاح علم حقوق، نفقه به هر چیزی اطلاق می‌گردد که برای گذران زندگی مورد نیاز باشد اعم از خوراک، پوشاک و ... (مستنبط از ماده 1204 قانون مدنی). بنابر مندرجات موجود در قانون مدنی بالاخص ماده 1204 همان قانون، می‌توان اینگونه بیان نمود که نفقه شامل تمامی نیازهای متعارف و معمول یک فرد در جهت گذراندن امور زندگی می‌باشد. نکته حائز اهمیت آن است که مساله استطاعت و توانایی مالی فرد نفقه‌دهنده نیز امری بسیار مهم می‌باشد که می‌بایست حتماً مدنظر مرجع قضایی قرار گیرد. یکی از مسائل مهم حقوقی در خصوص پرداخت نفقه، مساله پرداخت نفقه فرزند می‌باشد. پیش از بیان این مطلب که مسئولیت پرداخت نفقه فرزند مطابق با قانون، بر عهده چه شخصی است می‌بایست بیان گردد که نفقه فرزند شامل تمامی موارد اعم از مسکن، خوراک، پوشاک، هزینه تحصیل، هزینه درمان و ... می‌باشد که میزان آن با در نظر گرفتن وضعیت مالی مُنْفِق (نفقه‌دهنده) تعیین شده و پرداخت می‌گردد. سزاوار توجه است که به دلالت ماده 1199 قانون مدنی، پرداخت نفقه فرزند در درجه اول بر عهده پدر می‌باشد، در صورت فوت پدر و یا عدم توانایی مالی کافی وی در پرداخت نفقه فرزند، این وظیفه بر عهده جد پدری خواهد بود و در صورت نبود جد پدری و یا عدم توانایی مالی ایشان، مادر عهده‌دار پرداخت نفقه فرزند می‌باشد. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در ارتباط با پرداخت نفقه فرزند پرداخته شود.

مطلب مرتبط: نفقه چیست و در چه صورتی به زن نفقه تعلق می‌گیرد؟

پرداخت نفقه فرزند

در خصوص طرح دعوا مبنی بر الزام به پرداخت نفقه فرزند لازم است که اولاً دعوا از سوی فرزند یا نوه (یا اشخاص ذی‌حق در طرح دعوا مانند مادر) به طرفیت والدین و اجداد مطرح شده باشد. ثانیاً نفقه‌دهنده تمکن مالی لازم را داشته باشد. ثالثاً مطالبه نفقه فرزند برخلاف نفقه زوجه از تاریخ تقدیم دادخواست قابل مطالبه است و نفقه گذشته فرزند قابل مطالبه نمی‌باشد. به شرح مندرج در ماده 1199 قانون مدنی، پرداخت نفقه فرزند، به ترتیب اولویت بر عهده اشخاص ذیل‌الذکر می‌باشد:

الف) پدر

مطابق با ماده 1199 قانون مدنی اولین شخصی که قانوناً مکلف به پرداخت نفقه فرزند است، پدر می‌باشد که موظف به پرداخت تمامی هزینه‌های مربوط به خوراک، پوشاک، تحصیلات، درمان و ... فرزند است.

ب) جد پدری

در صورتی که پدر فوت نماید و یا آنکه توانایی پرداخت نفقه فرزند را نداشته باشد، مسئولیت پرداخت نفقه فرزند بر عهده جد پدری می‌باشد. بنابر مندرجات تنظیمی در ماده 1199 قانون مدنی در صورتی که هم جد پدری (پدربزرگ) و هم جد پدر (پدربزرگِ پدر) هر دو در قید حیات و قادر به پرداخت نفقه فرزند باشند، این مسئولیت در وهله اول بر عهده جد پدری می‌باشد.

ج) مادر

در صورت فوت پدر یا اجداد پدری و یا عدم توانایی مالی ایشان در پرداخت نفقه فرزند، مادر عهده‌دار پرداخت نفقه فرزند می‌باشد.

د) جد و جده مادری و جده پدری

در فرضی که هیچ‌یک از اشخاص فوق‌الذکر در قید حیات نبوده یا قادر به پرداخت نفقه فرزند نباشند، این مسئولیت بر عهده جد و جده مادری و جده پدری می‌باشد . چنان‌چه فقط یکی از اشخاص فوق، قادر به پرداخت نفقه باشد، پرداخت تمامی نفقه فرزند بر عهده وی خواهد بود لکن چنان‌چه هر سه توان پرداخت نفقه را داشته باشند، پرداخت نفقه فرزند به صورت مساوی بر عهده آنها خواهد بود.

مطلب مرتبط: نحوه طرح دعوای مطالبه نفقه اقارب

نکات مهم در خصوص پرداخت نفقه فرزند

1) فرزندان پسر بعد از رسیدن به سن 18 سالگی و رفتن به خدمت مقدس سربازی، چنان‌چه توانایی کار کردن و اشتغال داشته باشند، نفقه‌ای دریافت نمی‌نمایند. فرزندان دختر نیز اگر شاغل نباشند، تا زمانی‌که ازدواج نکرده‌اند، پرداخت نفقه آنان به ترتیب بر عهده پدر یا جد پدری و یا مادر خواهد بود. نکته مهم و‌ قابل توجه در پرداخت نفقه فرزند آن است که چنان‌چه فرزند فاقد تمکن مالی بوده اما در سنی باشد که قادر به اشتغال است؛ پدر محکوم به پرداخت نفقه وی نخواهد شد. (به دلالت ماده 1197 قانون مدنی)

2) مستند به ماده 6 قانون حمایت خانواده، مادر یا هر فردی که عهده‌دار حضانت طفل است، می‌تواند پرداخت نفقه فرزند را بطرفیت پدر یا جد پدری در دادگاه صالح مطالبه نماید. لازم به توضیح است که دختر از فاصله سن 9 تا 18 سالگی و پسر از فاصله سن 15 تا 18 سالگی اگر از دادگاه، حکم رشد گرفته باشد، می‌تواند به تنهایی نفقه خود را مطالبه نماید در غیر این‌صورت نمی‌تواند به تنهایی این کار را انجام دهد. همچنین سزاوار توجه است که به شرح قانون راجع به رشد متعاملین مصوب 13-06-1313، رسیدن شخص به سن 18 سال تمام شمسی اماره‌ای بر رشد وی است و نیازی به اثبات رشد ندارد مگر آنکه سفاهت وی ثابت شود.

3) در صورت مطالبه نفقه فرزند از دادگاه، قاضی رسیدگی‌کننده به دعوا، جهت تعیین میزان دقیق نفقه فرزند مشترک، موضوع را به کارشناس رسمی دادگستری ارجاع می‌دهد. کارشناس طی یک جلسه در حضور والدین فرزند و پرسیدن سوالاتی مرتبط با وضع مالی و شرایط خانواده و فرزند آنان، میزان نفقه را تعیین می‌نماید که البته این میزان بسته به شرایط خانواده‌ها و محل زندگی آنان و عوامل دیگر، متفاوت خواهد بود. قاضی نیز مطابق با نظر اعلامی کارشناس، رای مبتنی بر پرداخت نفقه فرزند را صادر می‌نماید.

4) نفقه گذشته فرزند قابل مطالبه نیست و فقط می‌توان نفقه آینده او را مطالبه نمود.

5) مستنبط از ماده 53 قانون حمایت خانواده، هر فردی که قانوناً مسئول پرداخت نفقه اشخاص واجب‌النفقه اعم از فرزند و ... است، از پرداخت آن خودداری نماید، به حبس تعزیری درجه شش محکوم خواهد شد. لازم به توضبح است که تعقیب کیفری منوط به شکایت شاکی خصوصی است و در صورت گذشت وی از شکایت در هر زمان تعقیب جزائی یا اجرای مجازات متوقف می‌گردد.

6) در صورت وقوع طلاق میان والدین، در دادگاه طلاق، مساله پرداخت نفقه فرزند مشترک مطرح گردیده و مشخص می‌گردد که میزان نفقه فرزند چه مقدار بوده و مسئول پرداخت نفقه نیز چه کسی می‌باشد. حتی در صورت وقوع طلاق توافقی نیز زوجین بر سر این مساله می‌بایست توافقات لازم را انجام دهند. نکته مهم و قابل توجه آن است که هر میزان نفقه‌ای که تعیین می‌گردد، بر حسب تغییر شرایط اقتصادی می‌توان درخواست تعدیل آن را از دادگاه نمود.

7) به صراحت ماده 1196 قانون مدنی فقط اقارب نسبی و در خط عمودی اعم از صعودی و یا نزولی ملزم به انفاق یکدیگرند. این امر بدین معنا می‌باشد که می‌بایست میان اقارب (خویشاوندان)، رابطه نسبی در خط عمودی برقرار باشد یعنی اینکه پدر، مادر، فرزند و نوه را شامل می‌گردد و سایر بستگان نسبی در خط افقی اعم از برادر، خواهر، عمه، عمو، خواهرزاده، برادرزاده و ... را شامل نگردیده و آنان ملزم به پرداخت نفقه به یکدیگر نیستند.

8) دادگاه صالح در دعوای مطالبه نفقه فرزند، حسب مورد دادگاه خانواده یا دادگاه صلح (مستند به بند 3 ماده 12 قانون شوراهای حل اختلاف مصوب 22-06-1402 ناظر به بند الف همان ماده) محل اقامت خوانده خواهد بود. همچنین می‌بایست توجه گردد که این دعوا، دعوایی مالی است که هزینه دادرسی آن نیز بر همین اساس پرداخت می‌گردد.