جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت چیست؟ عناصر تشکیل‌دهنده آن کدام است؟

مفهوم حقوقی حضانت

حضانت از منظر لغوی به معنای نگهداری، پرورش و مراقبت می‌باشد. در اصطلاح علم حقوق، حضانت به مجموعه حقوق و تکالیفی اطلاق می‌شود که قانونگذار برای نگهداری، تربیت و مراقبت جسمی و روحی طفل به پدر و مادر یا اشخاص واجد صلاحیت، اعطاء می‌نماید. نکته مهم و قابل توجه آن است که حضانت صرفاً یک حق برای والدین محسوب نمی‌شود، بلکه تکلیفی قانونی و الزام‌آور است که با هدف تامین مصلحت طفل وضع گردیده است. در نظام حقوقی ایران، حضانت از جمله آثار نسب می‌باشد که مقنن براساس مندرجات موجود در قانون مدنی و هم‌چنین قانون حمایت خانواده، اصول کلی آن را تعیین نموده است. قانونگذار در قوانین فوق‌الاشاره با توجه به سن طفل، جنسیت و مصلحت او نسبت به حضانت تعیین تکلیف نموده است که به جهت حساس بودن موضوع، در صورت بروز اختلاف، تشخیص نهایی را بر عهده دادگاه قرار داده است. در صورتی که دادگاه با در نظر گرفتن جمیع جهات، نسبت به حضانت کودک تعیین تکلیف نموده و حکم قطعی صادر کرده باشد هر یک از والدین یا هر شخص دیگری، وفق قانون، مکلف به تبعیت از مفاد حکم صادره می‌باشند حال در فرضی که یکی از آنان در اجرای حکم حضانت، ممانعت بعمل آورده و یا مانع اجرای آن شود، مرتکب جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت خواهد شد. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت و عناصر تشکیل‌دهنده آن پرداخته شود.

مطلب مرتبط: جرم ممانعت از ملاقات طفل با اشخاص ذیحق چیست؟ مجازات آن کدام است؟

جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت

همانگونه که پیش‌تر نیز عرض گردید، جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت زمانی محقق می‌شود که به دلالت ماده 40 قانون حمایت خانواده مصوب 1391، مرتکب جرم، از اجرای حکم دادگاه در خصوص حضانت، ممانعت بعمل می‌آورد و یا به هر طریقی مانع اجرای حکم حضانت می‌شود. نکته مهم و قابل توجه آن است که جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت توسط هر فردی قابلیت ارتکاب دارد و معطوف به والدین نمی‌شود. فلذا جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت زمانی محقق می‌شود که شخصی با علم به وجود حکم قطعی یا لازم‌الاجرای دادگاه، عمداً از تحویل طفل به دارنده قانونی حضانت خودداری نموده یا با انجام اقدامات مادی یا معنوی، مانع اجرای حکم شود. این رفتار می‌تواند از سوی یکی از والدین، بستگان یا حتی اشخاص ثالث صورت گیرد.

بنابراین جهت تحقق جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت لازم است که اولاً حکم از سوی دادگاه دال بر حضانت کودک صادر شده باشد فلذا بدون وجود حکمی مبنی بر حضانت از سوی دادگاه، امکان اعمال هرگونه اقدامی در راستای ضمانت اجرای مندرج در ماده 40 قانون حمایت خانواده مصوب 1391وجود ندارد. ثانیاً به موجب حکم صادره از سوی دادگاه، حتماً می‌بایست حضانت طفل به هر یک از پدر یا مادر یا شخص دیگری اعطاء شده باشد. مساله مهمی که می‌بایست بدان اشاره گردد آن است که در مواردی که ثابت شود پدر یا مادری که حضانت طفل را بر عهده دارد، دارای سلامت اخلاقی نمی‌باشد، دادگاه این اختیار را خواهد داشت تا هر تصمیمی که به صلاح کودک در مورد حضانت وی می‌باشد را اتخاذ نماید از جمله آنکه می‌تواند حضانت کودک را به شخصی غیر از پدر یا مادر واگذار نماید. (مستنبط از ماده 1173 قانون مدنی)

مطلب مرتبط: شرایط حضانت فرزند چیست؟

عناصر تشکیل‌دهنده جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت

عناصر تشکیل‌دهنده جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت همانند سایر جرائم عبارت است از: عنصر قانونی، عنصر معنوی (رکن روانی) و عنصر مادی.

1- عنصر قانونی، مستند قانونی هر جرم است. این رکن در واقع در راستای اصل قانونی بودن جرم و مجازات موضوع ماده 2 قانون مجازات اسلامی پیش‌بینی شده است. رکن قانونی در طول دو رکن دیگر قرار دارد بدین معنی که رکن قانونی جرم باید باشد تا بتوان در خصوص رکن مادی و معنوی آن جرم اظهارنظر کرد. عنصر قانونی جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت، ماده 40 قانون حمایت خانواده مصوب 1391 می‌باشد که بر اساس آن حسب تقاضای ذی‌نفع و به دستور دادگاه صادرکننده رای نخستین، مرتکب تا زمان اجرای حکم بازداشت می‌شود. 

2- عنصر معنوی، اندیشه و فعل و انفعالات ذهنی مرتکب جرم است و حال و احوال ذهنی مجرم در این رکن مورد بررسی قرار می‌گیرد. جهت تحقق عنصر معنوی جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت لازم است که مرتکب جرم دارای سوءنیت عام و سوءنیت خاص باشد. منظور از سوءنیت عام مرتکب جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت، قصد و اراده وی در ارتکاب هر یک از رفتارهای فیزیکی اعم از خودداری از اجرای حکم، عدم استرداد طفل و ... می‌باشد اما منظور از سوءنیت خاص مرتکب جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت، قصد او در جلوگیری از اجرای مفاد حکم حضانت می‌باشد. 

3- عنصر مادی در واقع نِمود بیرونی اندیشه مجرمانه (آثار ملموس و بیرونی جرم) است و آثار بیرونی رفتار مجرمانه (پیکره جرم) در این رکن مورد بررسی قرار می‌گیرد. جهت تحقق عنصر مادی جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت لازم است که اولاً رفتار فیزیکی مرتکب جرم به صورت فعل یا ترک فعل ارتکاب یافته باشد. فلذا ممانعت از اجرای حکم حضانت و یا امتناع از استرداد طفل همگی در زمره رفتارهای فیزیکی مرتکب جرم می‌باشند. مضاف بر آنکه به دلالت ماده 41 قانون حمایت خانواده مصوب 1391، در فرضی نیز که مسئول حضانت از اجرای حکم حضانت استنکاف ورزد (خودداری نماید) نیز جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت تحقق یافته است. ثانیاً حکم مبنی بر اعطای حضانت از سوی دادگاه صالح به هر یک از والدین یا شخص دیگری، صادر شده باشد و مرتکب جرم علی‌رغم صدور حکم صادره، از اجرای مفاد آن خودداری نماید. ثالثاً از آنجایی که جرم ممانعت از اجرای حکم حضانت، یک جرم مقید به نتیجه است بنابراین حتماً می‌بایست نتیجه آن که عبارت است از عدم اجرای حکم حضانت، توسط مرتکب جرم حاصل شده باشد.