شروط ضمن عقد ازدواج کدام‌اند؟

مفهوم حقوقی شروط ضمن عقد ازدواج

واژه شرط در منظر لغوی به معنای قرار، پیمان، عهد و ... آمده است. در اصطلاح علم حقوق، شرط به توافقی تبعی می‌گویند که در ضمن یک عقد اصلی بکار می‌رود. فلذا شرط توافقی است که متناسب با موضوع عقد اصلی، بر حسب تراضی طرفین تعیین می‌شود؛ بطور مثال در عقد ازدواج، زوجه شرط می‌نماید که حق انتخاب مسکن و منزل مشترک با او باشد. لازم به توضیح است که در نظام حقوقی ایران و مطابق با پاره‌ای از مواد قانون مدنی و هم‌چنین قانون حمایت خانواده، زوجه در بعضی از موارد مانند اشتغال، طلاق، انتخاب مسکن و ... دارای استقلال کامل نبوده و اختیار این موارد مطابق با قانون به زوج واگذار گردیده است اما در مقابل، قانونگذار، حقوقی مانند مهریه و نفقه نیز برای زوجه در نظر گرفته و زوج را مکلف به پرداخت آنها نموده است. جهت رفع عدم تعادلی که بعضاً میان حقوق زوجین برقرار است، معمولاً طرفین عقد ازدواج تصمیم می‌گیرند که شروطی را تحت عنوان شروط ضمن عقد ازدواج که مخالف با قانون ‌و نظم عمومی نبوده را در عقدنامه یا طی یک سند جداگانه‌ای بگنجانند. فلذا در صورتی که شروط ضمن عقد ازدواج، خلاف مقتضای عقد نباشند، امکان درج آنها در عقدنامه یا طی یک سند جداگانه با مراجعه به دفاتر اسناد رسمی وجود دارد. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در ارتباط با شروط ضمن عقد ازدواج پرداخته شود.

بیشتر بخوانید: بررسی شروط ضمن عقد نکاح مطابق با ماده 1119 قانون مدنی

شروط ضمن عقد ازدواج

همانگونه که در ابتدای مقاله بیان گردید، این امکان برای زوجین وجود دارد که شروطی را تحت عنوان شروط ضمن عقد ازدواج با توافق یکدیگر تعیین و در سند ازدواج یا عقد لازم دیگری ثبت نمایند (وفق ماده 1119 قانون مدنی). علی‌الاصول هر قراردادی که میان طرفین تنظیم می‌شود دارای یک موضوع اصلی است و طرفین می‌توانند جهت بهتر انجام شدن موضوع قرارداد، شروطی را در آن قرارداد تعیین نمایند. عقد ازدواج نیز از این قاعده مستثنی نبوده و زوجین می‌توانند با در نظر گرفتن مصلحت و شرایط خود، اقدام به در نظر گرفتن شروطی نمایند که به این شروط، شروط ضمن عقد ازدواج می‌گویند که عبارتند از:

1) شرط اشتغال زوجه به تحصیل

درست است که حق اشتغال به تحصیل، در زمره حقوق اساسی و اصلی هر انسانی می‌باشد لکن توصیه می‌گردد جهت جلوگیری از بروز هرگونه مشکل در آینده در زندگی زناشویی بدین نحو مقرر و توافق کتبی گردد که مرد (زوج)، تا هر مقطعی که زن (زوجه) جهت ادامه تحصیل لازم بداند و در هر کجا که شرایط ایجاب نماید، زوجه را به انجام این امر مختار سازد فلذا شرط اشتغال زوجه به تحصیل می‌تواند در زمره یکی از شروط ضمن عقد ازدواج در عقدنامه یا یک سند جداگانه گنجانده شود.

2) شرط انتخاب محل سکونت توسط زوجه (حق تعیین مسکن)

به شرح مندرج در ماده 1114 قانون مدنی، حق تعیین مسکن متعلق به زوج می‌باشد و قانونگذار این حق را به زوج واگذار نموده است. مطابق با ماده فوق‌الاشاره، حق انتخاب مسکن با زوج می‌باشد اما زوج و زوجه می‌توانند با یکدیگر توافق نمایند که زوج، اختیار تعیین مسکن را به زوجه اعطاء نماید. جهت انجام این امر زوج می‌تواند طی یک سند جداگانه، رضایت‌نامه‌ای را به زوجه اعطاء نموده و‌ یا آنکه در عقدنامه این توافق را مکتوب نمایند. علی‌ایحال حق تعیین مسکن می‌تواند بعنوان یکی از شروط ضمن عقد ازدواج تعیین گردد.

مطلب مرتبط: شرط حق تعیین مسکن توسط زوجه چیست؟ نحوه اعمال آن چگونه است؟

3) حق زوجه جهت خروج از کشور

قانونگذار در بند 3 ماده 18 قانون گذرنامه مصوب 1351 مقرر نموده است که کلیه بانوان متاهل جهت خروج از کشور، نیازمند اجازه کتبی همسر خود می‌باشند. زوجه می‌تواند با مراجعه به یکی از دفاتر اسناد رسمی از زوج رضایت‌نامه‌ای را دریافت نماید تا وی بتواند بدون نیاز به اجازه کتبی یا شفاهی مجدد زوج، از کشور خارج شود و تعیین مدت زمان سفر و یا مقصد نیز با زوجه باشد فلذا حق زوجه جهت خروج از کشور می‌تواند بعنوان یکی دیگر از شروط ضمن عقد ازدواج تعیین شود.

4) شرط اعطای وکالت در طلاق به زوجه

مطابق با ماده 1133 قانون مدنی و هم‌چنین قانون حمایت خانواده، حق طلاق متعلق به زوج است و زوجه تنها در موارد خاصی که به اصطلاح در عسر و حرج قرار گرفته باشد، می‌تواند درخواست طلاق دهد (مستنبط از ماده 1130 قانون مدنی). لکن مقنن این اختیار قانونی را به زوجین اعطاء نموده است که زوج بتواند به زوجه وکالت بلاعزل در طلاق بدهد تا زوجه در هر زمان و مکان، بتواند دادخواست طلاق دهد و اقدام به مطلقه نمودن خود از قید زوجیت به هر قسم اعم از طلاق بائن، رجعی، به شرط بذل تمام یا قسمتی از مهریه و قبول مابذل از سوی زوج و ... بنماید. شرط اعطای وکالت در طلاق به زوجه، در زمره یکی دیگر از شروط ضمن عقد ازدواج می‌باشد.

مطلب مرتبط: نحوه درخواست طلاق از سوی زوجه به جهت عسر و حرج

5) شرط تعلق نفقه در نکاح موقت

به دلالت ماده 1106 قانون مدنی، پرداخت نفقه زوجه در عقد نکاح دائم بر عهده زوج می‌باشد فلذا در عقد موقت زوج الزامی به پرداخت نفقه زوجه نخواهد داشت مگر آنکه الزام زوج به پرداخت نفقه بنابر توافق طرفین به صورت صریح یا ضمنی و یا بر حسب عرف، درج شده باشد. بنابراین شرط تعلق نفقه در نکاح موقت، می‌تواند بعنوان یکی دیگر از شروط ضمن عقد ازدواج شناخته شود.

مطلب مرتبط: نفقه چیست و در چه صورتی به زن نفقه تعلق می‌گیرد؟

6) شرط حق اشتغال زوجه

بنابر تجویز مقنن در ماده 1117 قانون مدنی، زوج این اختیار را دارد تا زوجه را از انجام شغلی که مخالف با مصالح خانوادگی است منع نماید لکن می‌توان در عقدنامه یا بعد از آن با مراجعه به یکی از دفاتر اسناد رسمی، شرط نمود که زوجه بتواند به هر شغلی که مایل باشد و در جایی که شرایط ایجاب نماید، اشتغال داشته باشد. سزاوار توجه است نباید گمان کرد که پس از اخذ حق اشتغال، زوجه می‌تواند هر شغلی را ولو مغایر با شئون خانوادگی انتخاب نماید، چراکه گرچه زوجه با اخذ چنین اختیاری ضمن سند نکاحیه یا عقد لازم دیگری اختیار اشتغال دارد اما منظور از حق اشتغال زوجه، اشتغال به شغل متناسب با شئون خانوادگی است و نه هر شغلی!

بیشتر بخوانید: نحوه طرح دعوای منع اشتغال همسر

نکات مهم در خصوص شروط ضمن عقد ازدواج

1) در صورتی که ضمن عقد ازدواج شرط شده باشد که صفت خاصی در هر یک از زوج یا زوجه وجود داشته باشد و پس از عقد ازدواج مشخص شود که فرد فاقد آن صفت بوده است، برای مشروط‌له حق فسخ عقد ازدواج وجود خواهد داشت (وفق ماده 1128 قانون مدنی)؛ بطور مثال اگر در عقد ازدواج پزشک بودن زوج بعنوان یکی از شروط ضمن عقد ازدواج، شرط شده باشد و پس از عقد مشخص شود که زوج، پزشک نمی‌باشد، زوجه می‌تواند اقدام به فسخ عقد ازدواج نماید.

مطلب مرتبط: نحوه طرح دعوای فسخ نکاح به جهت تدلیس یا تخلف از شرط صفت

2) در صورتی که زوجین در زمان عقد ازدواج، شرط نمایند که حضانت فرزند خود را در آینده بر عهده نگیرند، درج چنین شرطی بعنوان یکی از شروط ضمن عقد ازدواج، برخلاف قانون بوده و باطل می‌باشد چراکه نگهداری و حضانت فرزند، هم حق و هم تکلیف ابوین می‌باشد. (وفق ماده 1168 قانون مدنی)

بیشتر بخوانید: آیا امکان صلح مهریه در قبال حق حضانت و ملاقات فرزند مشترک وجود دارد؟

3) در فرضی که زوجه در مقام تعیین شروط ضمن عقد ازدواج، شرط نماید که حق طلاق با او باشد، چنین شرطی به جهت مخالفت با قوانین آمره، باطل است لکن زوجه می‌تواند شرط نماید که زوج به وی وکالت در طلاق را اعطاء نماید.

4) چنانچه طرفین در سند نکاحیه شرط نمایند که زوج حق طلاق زوجه را ندارد چنین شرطی به جهت مخالفت با قوانین آمره باطل خواهد بود. شایسته توجه است طلاق یک عمل حقوقی یک جانبه از جانب شوهر (ایقاع) است و ناشی از اراده زوجین نمی‌باشد (طلاق توافقی اقاله نیست ایقاع (انحلال عقد با یک اراده) است چراکه نکاح قابل اقاله کردن نیست.). به بیانی دیگر طلاق توافقی، توافق در خصوص طلاق نیست، توافق در خصوص آثار طلاق مانند مهریه، حضانت فرزندان مشترک و ... است.