اعاده دادرسی حقوقی چیست؟ شرایط پذیرش آن کدام است؟

مفهوم اعاده دادرسی

اعاده دادرسی به معنای رسیدگی مجدد به حکم صادره در یک پرونده به دلیل وجود جهاتی است که رسیدگی مجدد را توجیه کند. اعاده دادرسی یکی از طرق فوق‌العاده شکایت از آرا می‌باشد. در یک تقسیم‌بندی کلی اعتراض به آراء به طرق عادی و طرق فوق‌العاده تفکیک می‌شوند. طرق عادی شکایت از رای به معنی آن است که اعتراض علی‌الاصول محدود به موضوعات و جهات خاصی نیست مانند واخواهی و تجدیدنظر اما طرق فوق‌العاده شکایت از رای، محدود به جهات یا موضوعات خاص است مانند فرجام، اعاده دادرسی و اعتراض ثالث. در یک تقسیم‌بندی دیگر، شیوه اعتراض به رای به دو شیوه عدولی و شیوه اصلاحی تفکیک می‌شوند. شیوه عدولی به آن طریق شکایت از رای گفته می‌شود که همان دادگاهی که رای را صادر کرده است از رای خود عدول نموده و آن را تغییر می‌دهد که عبارتند از اعاده دادرسی، واخواهی و اعتراض ثالث. همچنین در شیوه اصلاحی، مرجع دیگری غیر از دادگاه صادرکننده رای، رای دادگاه را اصلاح می‌کند (تجدیدنظر).

اعاده دادرسی مختص رسیدگی به احکام بوده و به موجب آن، امکان رسیدگی مجدد به دعوا، نزد مرجع صادرکننده حکم مورد درخواست اعاده دادرسی، میسر می‌گردد (به دلالت ماده 426 قانون آیین دادرسی مدنی). همچنین با توجه به صدر ماده 426 قانون آیین دادرسی مدنی، اعاده دادرسی از طرق شکایاتی است که تنها نسبت به احکام قطعیت یافته صورت می‌پذیرد. بنابراین قرارهای دادگاه، حتی قرارهای قاطع دعوا (مانند قرار ابطال دادخواست، قرار رد دعوا و ...) و قرارهای تامینی، قابل اعاده دادرسی نمی‌باشند. فی‌الواقع اعاده دادرسی یکی از روش‌های شکایت از احکام قطعیت یافته صادره می‌باشد که بنا به درخواست محکوم‌علیه، منجر به رسیدگی ماهوی مجدد، نزد همان مرجع صادرکننده حکم می‌گردد. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص اعاده دادرسی حقوقی و شرایط پذیرش آن پرداخته شود.

بیشتر بخوانید: نحوه اعاده دادرسی به جهت بدست آمدن اسناد و مدارک مکتوم

شرایط پذیرش اعاده دادرسی حقوقی

همانگونه که در ابتدای مقاله عرض گردید، در اعاده دادرسی رسیدگی مجدد به دعوا در همان مرجعی که حکم قطعی را صادر نموده است انجام می‌گیرد. در واقع می‌توان اینگونه بیان نمود که با درخواست محکوم‌علیه مبنی بر انجام اعاده دادرسی، دعوایی که منجر به صدور حکم قطعی شده است، مجدداً مورد رسیدگی قرار می‌گیرد و حکم صادره از منظر ماهیتی مورد ارزیابی مجدد قرار می‌گیرد. اعاده دادرسی همانند طرق دیگر شکایت، مانند فرجام‌خواهی و ... با درخواست محکوم‌علیه بطرفیت محکوم‌له انجام می‌شود.

ذکر این نکته حائز اهمیت است که از آنجایی که اعاده دادرسی از طرق فوق‌العاده شکایت از آرا محسوب می‌شود، فقط نسبت به آرایی (=احکام قطعیت یافته) که صراحتاً در قانون پیش‌بینی شده‌اند، قابل انجام می‌باشد. مطابق با قانون آیین دادرسی مدنی، علاوه بر احکام حضوری در دعاوی مالی تا سه میلیون ریال که بصورت قطعی صادر شده‌اند اعم از احکام صادره از دادگاه بدوی و تجدیدنظر و همچنین احکام غیابی و احکام مالی بیش از سه میلیون ریال و احکام غیرمالی در صورتی که در مهلت مقرر اعتراض نشده باشد، قابلیت انجام اعاده دادرسی را در صورت تحقق یکی از جهات هفت‌گانه اعاده دادرسی وفق مندرجات موجود در ماده 426 قانون آیین دادرسی مدنی خواهند داشت. اعاده دادرسی نسبت به رای داور در قانون آیین دادرسی مدنی پیش‌بینی نشده است.

مهلت درخواست اعاده دادرسی نسبت به احکام حضوری قطعی، برای افرادی که ساکن ایران می‌باشند، 20 روز از تاریخ ابلاغ و برای افرادی که مقیم خارج از کشور هستند، دو ماه از تاریخ ابلاغ می‌باشد و در خصوص احکام غیابی قطعی، این مهلت از تاریخ انقضای مهلت واخواهی و عندالاقتضاء تجدیدنظر خواهد بود (به دلالت ماده 427 قانون آیین دادرسی مدنی). اعاده دادرسی همانند دیگر طرق شکایت مانند واخواهی، تجدیدنظر خواهی و ... می‌بایست توسط محکوم‌علیه (فردی که حکم به ضرر وی صادر شده است) و به طرفیت محکوم‌له، مطرح گردد. همچنین مستند به تبصره ماده مذکور، معاذیر چهارگانه مذکور در ماده 306 قانون آیین دادرسی مدنی اگر مصادف با آخرین روز اقدام باشد، موجب تمدید مهلت اعاده دادرسی می‌گردد که عبارتند از:

الف- بیماری مانع حرکت

ب- فوت والدین، اولاد و همسر تا 7 روز

ج- حوادث قهریه از قبیل سیل، زلزله و حریق که بر اثر آن تقدیم درخواست اعاده دادرسی در مهلت مقرر ممکن نباشد. (قوه قاهره)

د- توقیف یا حبس بودن به نحوی که نتوان در مهلت مقرر درخواست اعاده دادرسی تقدیم کرد. (حبس باید غیرقانونی باشد؛ چراکه اگر قانونی بوده باشد از داخل زندان می‌توان اعاده دادرسی نمود.)

ضمن آنکه در این مرحله از دادرسی، مستند به ماده 31 قانون آیین دادرسی مدنی، هر یک از طرفین می‌توانند تا دو نفر وکیل انتخاب نمایند.

بیشتر بخوانید: اعاده دادرسی به جهت حیله و تقلب در تحصیل حکم

جهات اعاده دادرسی حقوقی

مقنن در ماده 426 قانون آیین دادرسی مدنی جهات اعاده دادرسی از احکام قطعیت یافته را صراحتاً مشخص نموده است. طبق ماده فوق‌الاشاره جهات اعاده دادرسی عبارتند از:

1- در صورتی که موضوع حکم مورد، ادعای خواهان نبوده باشد.

(مانند آنکه خواهان در ستون خواسته، محکومیت خوانده به خلع ید را خواسته باشد اما دادگاه در ضمن حکم صادره، وی را علاوه بر خلع ید به پرداخت اجرت‌المثل ایام تصرف نیز محکوم نموده باشد.)

2- حکم به میزان بیشتر از خواسته صادر شده باشد.

(مانند آنکه خواهان در دعوای مطالبه مهریه درخواست محکومیت زوج به صد سکه بهار آزادی را نموده باشد، اما دادگاه زوج را به پرداخت 150 سکه بهار آزادی محکوم نموده باشد.)

3- وجود تضاد در مفاد یک حکم که ناشی از استناد به اصول یا به مواد متضاد باشد.

(اثبات تحقق این جهت اعاده دادرسی نیاز به ارائه دلیل دیگری جز حکم مورد درخواست که می‌بایست پیوست دادخواست اعاده دادرسی باشد، ندارد.)

4- حکم صادره با حکم دیگری در خصوص همان دعوا و اصحاب آن، که قبلاً توسط همان دادگاه صادر شده است متضاد باشد بدون آنکه سبب قانونی موجب این مغایرت باشد.

(این جهت اعاده دادرسی زمانی محقق می‌شود که دو حکم مغایر از یک دادگاه (یک یا چند شعبه از یک حوزه قضایی) با موضوع واحد، سبب واحد و اصحاب واحد صادر شده باشد.)

5- طرف مقابل درخواست‌کننده اعاده دادرسی حیله و تقلبی به کار برده که در حکم دادگاه موثر بوده است.

(منظور از بند 5 ماده 426 قانون آیین دادرسی مدنی آن است که از سوی طرف مقابل اعاده دادرسی، حیله (فریب، نیرنگ و ...) و تقلبی بکار رود که باعث تاثیر در حکم صادره گردیده و بدین جهت، حقی از متقاضی اعاده دادرسی تضییع شود. به عنوان مثال احد از طرفین دعوی با گواهان در ادای شهادت دروغ تبانی کرده‌اند و آن شهادت مؤثر در حکم دادگاه بوده است.)

6- حکم دادگاه مستند به اسنادی بوده که پس از صدور حکم جعلی بودن آنها ثابت شده باشد.

(منظور از بند 6 ماده 426 قانون آیین دادرسی مدنی آن است که دادگاه مستند به سندی، حکمی را صادر نماید و بعد از صدور حکم، مشخص و ثابت شود که آن سند، جعلی بوده است. همچنین اگر مستند حکم حقوقی، سندی بوده باشد که متعاقباً به موجب حکم قطعی کیفری، جعلیت آن سند ثابت شده باشد، شخصی که از حکم حقوقی متضرر شده می‌تواند نسبت به آن درخواست اعاده دادرسی نماید.)

7- پس از صدور حکم، اسناد و مدارکی به دست آید که دلیل حقانیت درخواست‌کننده اعاده دادرسی باشد و ثابت شود اسناد و مدارک یاد شده در جریان دادرسی مکتوم بوده و در اختیار متقاضی نبوده است.

(منظور از بند 7 ماده 426 قانون آیین دادرسی مدنی آن است که پس از صدور حکم قطعی، متقاضی اعاده دادرسی اسناد و مدارک جدیدی را بدست آورد که در جریان دادرسی موجود اما مکتوم بوده‌اند و در اختیار متقاضی اعاده دادرسی نبوده باشد. در خصوص این بند از ماده 426 قانون آیین دادرسی مدنی، علم یا عدم علم محکوم‌علیه به وجود سند تاثیری در اعاده دادرسی ندارد.)

جهات اعاده دادرسی مندرج در ماده 426 قانون آیین دادرسی مدنی حصری است. در ارتباط با جهات اعاده دادرسی می‌بایست بیان گردد که صرف ادعای وجود یکی از جهات فوق‌الذکر، دادگاه را مکلف به قبول اعاده دادرسی نمی‌نماید بلکه دادگاه می‌بایست در وهله اول، دلیل تحقق جهت اعاده دادرسی را بررسی نماید فلذا متقاضی اعاده دادرسی باید این ادعا را ضمیمه دادخواست خود ارائه دهد. همچنین پذیرش درخواست اعاده دادرسی، مستلزم آن است که دلیل تحقق جهت اعاده دادرسی، پیوست دادخواست اعاده دادرسی شده باشد.

اقسام اعاده دادرسی حقوقی

اعاده دادرسی حقوقی به دو دسته اعاده دادرسی اصلی و اعاده دادرسی طاری تقسیم می‌گردد. (وفق ماده 432 قانون آیین دادرسی مدنی)

اعاده دادرسی اصلی عبارت است از آنکه متقاضی اعاده دادرسی آن را به طور مستقل مطرح نماید. متقاضی اعاده دادرسی اصلی، جهت طرح اعاده دادرسی، مکلف است که دادخواست تقدیم نماید. به صراحت ماده 435 قانون آیین دادرسی مدنی، در دادخواست تقدیمی می‌بایست نام و‌ مشخصات متقاضی اعاده دادرسی و طرف وی، مشخصات دادگاه صادرکننده حکم قطعی، مشخصات حکم صادره و هم‌چنین جهتی که موجب درخواست اعاده دادرسی است، در دادخواست قید گردد. دادخواست اعاده دادرسی اصلی، به دادگاه صادرکننده حکم مورد درخواست، تقدیم شده که همان دادگاه نیز صلاحیت رسیدگی به دعوا را خواهد داشت.

اعاده دادرسی طاری عبارت است از آنکه در حین دادرسی، حکمی بعنوان دلیل ارائه شود و فردی که حکم مزبور علیه او مورد استناد قرار گرفته است نسبت به آن، درخواست اعاده دادرسی نماید. اعاده دادرسی طاری به موجب درخواست در همان دادگاه رسیدگی‌کننده به دعوای فعلی است. سپس متقاضی می‌بایست ظرف مدت سه روز دادخواست اعاده دادرسی طاری را به همان دادگاه فعلی تقدیم نماید. دادگاه فعلی دادخواست اعاده دادرسی را مستند به ماده 434 قانون آیین دادرسی مدنی به دادگاه صادرکننده حکم قطعی ارسال نموده و چنانچه نتیجه آن را در رسیدگی خود موثر بداند، رسیدگی را فعلاً متوقف می‌کند.