وصیت تملیکی چیست؟ شرایط تحقق آن کدام است؟

تعریف وصیت تملیکی

در اصطلاح علم حقوق، وصیت آن قسم از عمل حقوقی می‌باشد که اثر آن معلق و منوط بر فوت تنظیم‌کننده یا انشاءکننده وصیت (موصی) می‌باشد. به دلالت ماده 825 قانون مدنی وصیت بر دو قسم می‌باشد: وصیت تملیکی و وصیت عهدی. وصیت تملیکی به وصیتی اطلاق می‌شود که بر حسب آن، فردی عین یا منفعتی از مال خود را برای زمان بعد از فوت، به فرد دیگری بصورت مجانی تملیک‌ می‌نماید (وفق ماده 826 قانون مدنی). لکن وصیت عهدی به وصیتی می‌گویند که فرد در مقام تنظیم‌کننده وصیت، فرد یا افرادی را برای انجام امر یا تصرفاتی مامور می‌نماید. ذکر این نکته حائز اهمیت است که وصیت اعم از تملیکی و عهدی، یک عمل حقوقی رایگان محسوب می‌شود. مساله قابل توجه آن است که به شرح مندرج در مواد 826 و 827 قانون مدنی، وصیت تملیکی یک عقدی جایز، مجانی، تملیکی، رضایی و معلّق به فوت می‌باشد. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص وصیت تملیکی و شرایط تحقق آن پرداخته شود.

مطلب مرتبط: وصیت عهدی چیست؟ شرایط تحقق آن کدام است؟

شرایط تحقق وصیت تملیکی

همانگونه که در ابتدای مقاله بیان گردید، وصیت تملیکی، عقدی است که به موجب آن وصیت‌کننده (موصی) عین یا منفعتی از مال خویش را (موصی‌به) برای زمان پس از فوت خود برای دیگری (موصی‌له) به نحو مجانی تملیک می‌نماید. نکته مهم و قابل توجه آن است که وصیت تملیکی برخلاف وصیت عهدی، عقد می‌باشد که جهت انعقاد، نیازمند قبول موصی‌له پس از فوت موصی می‌باشد (وفق ماده 827 قانون مدنی). جهت تحقق وصیت تملیکی می‌بایست شرایط ذیل رعایت گردد:

نخست آنکه آثار وصیت تملیکی از تاریخ قبولی موصی‌له پس از فوت موصی محقق می‌شود فلذا جهت تحقق وصیت تملیکی حتماً می‌بایست قبول موصی‌له بعد از فوت موصی احراز شود.

دوم آنکه زمان تاثیر قبول موصی‌له، بعد از فوت موصی‌ ملاک عمل خواهد بود نه پیش از فوت وی چراکه مستنبط از ماده 829 قانون مدنی، قبول موصی‌له پیش از فوت موصی تاثیری ندارد این امر بدان جهت می‌باشد که موصی این اختیار را دارد تا در هر زمان از وصیت خود رجوع نماید حتی اگر موصی‌له اقدام به قبض موصی‌به نموده باشد. شایان ذکر است که علاوه بر امکان رجوع موصی، موصی‌له نیز این اختیار را دارد تا پیش از فوت موصی، از قبول خویش رجوع نماید فلذا قبول پیش از فوت موصی، الزام‌آور نمی‌باشد. مضاف بر آنکه پیش از فوت موصی، اساساً تملیک‌ محقق نمی‌شود. تنها حُسنِ قبولیِ موصی‌له پیش از فوت موصی آن است که بعد از فوت او دیگر نیازی به اعلام قبولی مجدد نخواهد بود.

سوم آنکه جهت تحقق وصیت تملیکی حتماً لازم است که موصی‌له بعد از فوت موصی و اعلام قبولی، موصی‌به را قبض نماید بنابراین اگر موصی‌له بعد از فوت موصی، وصیت تملیکی را قبول و موصی‌به را قبض نماید، دیگر حق رد آن را نخواهد داشت. (مستفاد از ماده 830 قانون مدنی)

بیشتر بخوانید: نحوه طرح دعوای تایید یا تنفیذ وصیت‌نامه

نکات مهم در خصوص وصیت تملیکی

1) در فرضی که موصی اقدام به تنظیم وصیت تملیکی در خصوص موصی‌له صغیر یا مجنون نموده باشد، به حکم قانونگذار در ماده 831 قانون مدنی، رد یا قبول وصیت تملیکی با ولی صغیر یا مجنون خواهد بود. شایان ذکر است که ولی صغیر یا مجنون تنها در صورتی می‌تواند اقدام به ردّ وصیت تملیکی نماید که مصلحت محجور اقتضای این امر را نماید چراکه رد وصیت علی‌الاصول باطل بوده و به ضرر محجور است مگر آنکه ثابت گردد که رد وصیت تملیکی به مصلحت محجور بوده است.

ذکر این نکته حائز اهمیت است که سفیه و صغیرممیز، این اختیار قانونی را دارند که شخصاً اقدام به قبول وصیت تملیکی نمایند چراکه وصیت تملیکی یک عقد مجانی است و کاملاً به نفع ایشان می‌باشد.

2) در فرضی که وصیت تملیکی منعقد گردیده شده باشد، وراث تا زمانی که موصی‌له، رد یا قبول وصیت تملیکی را اعلام ننموده باشد، نمی‌توانند هیچ‌گونه تصرفی در موصی‌به داشته باشند لکن چنان‌چه موصی‌له با تاخیر قبولی یا رد خود را اعلام‌ نماید و این تاخیر باعث ورود ضرر به وراث گردد، دادگاه صالح، موصی‌له را مجبور به اعلام نظر در خصوص وصیت تملیکی منعقده می‌نماید (به دلالت ماده 833 قانون مدنی). ناگفته نماند که مقنن در خصوص این امر که پس از صدور حکم دادگاه مبنی بر الزام موصی‌له، چنان‌چه ایشان هم‌چنان اعلام‌نظر ننماید، تعیین تکلیف ننموده است. برخی از حقوقدانان معتقدند که دادگاه در وهله نخست می‌بایست مهلت عرفی متناسبی به موصی‌له جهت قبول یا رد وصیت تملیکی اعطا نماید و در صورت گذشت این مهلت و عدم اعلام‌نظر از سوی آنها، سکوت ایشان دال بر رد وصیت تملیکی تلقی گردد. عده‌ای دیگر از حقوقدانان بر این باورند که وفق تبصره ماده 47 قانون اجرای احکام مدنی می‌بایست برای موصی‌له جریمه تعیین گردد. به نظر می‌رسد با تدقیق در رویه قضایی و متون فقهی و حقوقی، نظریه اول محکمه‌پسندتر باشد چراکه بلاتکلیف ماندن وراث از عدالت و انصاف خارج می‌باشد.

3) قانونگذار حکیم این اختیار را برای موصی‌له‌ در وصیت تملیکی قائل شده است که بتواند قسمتی از موصی‌به را قبول و قسمت دیگر را رد نماید در این حالت آن قسمتی که قبول شده است، صحیح و قسمت دیگر باطل خواهد شد (به شرح مندرج در ماده 832 قانون مدنی). نکته مهم و قابل توجه آن است که تبعیض در موصی‌به در صورتی ممکن است که اولاً موصی در وصیت تملیکی خود، این اقدام را به نحو صریح یا ضمنی ممنوع ننموده باشد، ثانیاً موصی‌به می‌بایست امکان و قابلیت تجزیه را داشته باشد.

4) در فرضی که موصی وصیت تملیکی خویش را برای موصی‌له غیرمحجور مانند کودکان بی‌سرپرست، فقرا و ... نموده باشد، وفق ماده 828 قانون مدنی، قبول شرط نمی‌باشد.

5) در وصیت تملیکی، موصی‌له این اختیار را دارد تا زمانی که موصی‌به را قبض ننموده است از قبول خود، رجوع نماید چراکه قبض در وصیت تملیکی شرط لزوم بوده و آن را به عقد لازم تبدیل می‌نماید.

6) سزاوار توجه است که وصیت تملیکی محدود به یک سوم ترکه نیست و هر شخصی می‌تواند نسبت به کل اموال خود وصیت کند؛ اما مطابق ماده 843 قانون مدنی، وصیت به زیاده بر ثلث ترکه نافذ نیست؛ مگر به اجازه وارث. همچنین، پس از فوت موصی و تأدیه حقوق و دیونی که به ترکه میت تعلق گرفته و هزینه کفن و دفن (مواد 868 و 869 قانون مدنی و ماده 225 قانون امور حسبی مصوب 1319)، کل اموال باقیمانده تقویم می‌شود؛ چنانچه مورد وصیت به اندازه ثلث یا کمتر باشد و یا بیش از ثلث باشد؛ اما ورثه آن را تنفیذ کنند، به آن عمل می‌شود و اگر بیش از ثلث ترکه باشد و ورثه نسبت به مازاد اجازه نکنند، وصیت نسبت به مازاد باطل است.