گواهی عدم پرداخت چیست؟ نحوه صدور آن چگونه است؟

مفهوم حقوقی گواهی عدم پرداخت

به شرح مندرج در ماده 4 قانون صدور چک، در صورتی که چک در زمان سررسید فاقد موجودی یا کسری موجودی باشد و هم‌چنین در مواردی که به جهت عدم مطابقت امضای صادرکننده و یا خط خوردگی و ... امکان پرداخت وجه چک وجود نداشته باشد، بانک می‌بایست بنا به درخواست دارنده چک، فوراً اقدام به صدور گواهی به نام «گواهی عدم پرداخت» نماید و آن را تحویل دارنده چک دهد تا وی با استناد به آن بتواند با مراجعه به دادگاه یا اجرای ثبت اسناد محل، نسبت به دریافت وجه چک اقدامات مقتضی قانونی را انجام دهد. نکته مهم و قابل توجه آن است که بانک می‌بایست در زمان صدور گواهی عدم پرداخت، نام و مشخصات صادرکننده و هم‌چنین دارنده چک و علت صدور گواهی عدم پرداخت را درج نماید. مضاف بر آنکه بانک مکلف است که در روی گواهی عدم پرداخت حتماً نسبت به درج کد رهگیری اقدام و آن را به دارنده چک تسلیم نماید. در مقاله حاضر که توسط گروه وکلای عدالت سرا تحریر یافته است، سعی می‌گردد به تفصیل در خصوص گواهی عدم پرداخت و نحوه صدور آن پرداخته شود.

مطلب مرتبط: دارنده سند تجاری چه کسی است؟

نحوه صدور گواهی عدم پرداخت

به صراحت ماده 3 قانون صدور چک، صادرکننده چک مکلف است که در تاریخ سررسید چک، اقدام به کارسازی و پرداخت وجه چک نماید. در صورتی که حساب صادرکننده در زمان سررسید، فاقد موجودی باشد و یا آنکه نمونه امضای ذیل چک با نمونه امضای وی در بانک مطابقت نداشته و یا آنکه در متن چک، قلم‌خوردگی وجود داشته باشد، بانک از پرداخت وجه چک امتناع می‌نماید فلذا صادرکننده موظف است که چک را به گونه‌ای تنظیم کند که موارد فوق‌الاشاره حادث نگردد. در زمان صدور گواهی عدم پرداخت، بانک می‌بایست موارد ذیل را مدنظر قرار داده و لحاظ نماید:

1) بنابر تقاضای دارنده چک می‌بایست عدم پرداخت وجه چک توسط بانک در سامانه بانک مرکزی درج گردیده و متعاقب آن، گواهی عدم پرداخت صادر شود. (مطابق با ماده 4 قانون صدور چک اصلاحی 1397)

2) بانک می‌بایست نام و مشخصات کامل صادرکننده و آخرین آدرس وی و هم‌چنین نام و مشخصات کامل دارنده چک را در گواهی عدم پرداخت درج نماید.

3) علت عدم پرداخت وجه چک اعم از خط خوردگی، فقدان موجودی، اعمال ماده 14 قانون صدور چک، عدم مطابقت امضاء و ... می‌بایست صراحتاً در گواهی عدم پرداخت قید گردد.

4) گواهی عدم پرداخت صادر شده از سوی بانک می‌بایست دارای کد رهگیری و مهر بانک باشد. ذکر این نکته حائز اهمیت است که مستند به ماده 5 قانون صدور چک چنان‌چه گواهی عدم پرداخت فاقد کدرهگیری و مهر بانک باشد، در دادگاه یا اجرای ثبت معتبر شناخته نمی‌شود.

نکات مهم در خصوص صدور گواهی عدم پرداخت

1) گواهی عدم پرداخت صرفاً برای یک نوبت قابل صدور بوده فلذا امکان صدور آن به دفعات وجود ندارد. نکته مهم و قابل توجه آن است که از آنجایی که چک فقط در تاریخ مندرج در آن و یا پس از تاریخ مذکور قابل وصول از بانک می‌باشد فلذا طبیعتاً صدور گواهی عدم پرداخت فقط در تاریخ سررسید و پس از آن میسر می‌باشد. (به دلالت ماده 3 مکرر قانون صدور چک)

2) دارنده چک پس از صدور گواهی عدم پرداخت جهت دریافت وجه چک می‌تواند به دادگاه حقوقی مراجعه نموده و تقاضای صدور اجراییه نماید که در این‌صورت بدون تعیین وقت رسیدگی در دادگاه، اجراییه صادر می‌شود و پرونده به واحد اجرای احکام ارسال خواهد شد. هم‌چنین این امکان برای دارنده چک وجود دارد که با در دست داشتن گواهی عدم پرداخت به اجرای ثبت اسناد مراجعه نموده و نسبت به دریافت وجه چک اقدام نماید. مضاف بر آنکه تحت شرایطی امکان طرح دعوای کیفری مبنی بر صدور چک بلامحل نیز برای دارنده چک میسر می‌باشد.

مطلب مرتبط: چک‌های فاقد وصف کیفری کدام‌اند؟

3) در صورتی که دارنده چک در زمان سررسید چک یا پس از آن جهت دریافت وجه چک به بانک مراجعه نماید و بانک به دارنده اعلام نماید که موجودی حساب صادرکننده کمتر از مبلغ مندرج در چک است، دارنده چک مخیر خواهد بود که همان مبلغ را دریافت نموده و نسبت به مابقی موجودی (=کسر موجودی) گواهی عدم پرداخت دریافت نماید که در این‌صورت اصل چک در نزد بانک می‌ماند و یا آنکه هیچ‌ بخشی از مبلغ چک را دریافت ننموده و بابت کل مبلغ چک اقدام به دریافت گواهی عدم پرداخت نماید. (مستند به ماده 5 قانون صدور چک)

4) در صورتی که موجودی حساب صادرکننده چک در زمان سررسید، دارای کسر موجودی بوده و دارنده آن بخش از مبلغ چک را دریافت نموده و نسبت به مابقی آن گواهی عدم پرداخت اخذ نموده باشد، این امکان برای وی متصور می‌باشد که گواهی عدم پرداخت را به افراد دیگری واگذار نماید این امر بدان معنا است که دارنده چک می‌تواند مالکیت مبلغ باقی‌مانده چک را به فرد دیگری منتقل نماید. مطابق با نظر اکثر علمای حقوق، این قسم انتقال تابع احکام و مقررات انتقال چک پس از صدور گواهی عدم پرداخت است و به نوعی انتقال مدنی به شمار می‌رود.

5) در صورتی که چکی مفقود، سرقت یا جعل شده و یا از طریق کلاهبرداری، خیانت در امانت و ... تحصیل شده باشد، این امکان برای صادرکننده چک یا ذی‌نفع یا قائم‌مقام قانونی وی وجود دارد که به بانک مراجعه نموده و مستند به ماده 14 قانون صدور چک، دستور عدم پرداخت وجه چک را صادر نماید در این‌صورت بانک پس از احراز هویت دستوردهنده، از پرداخت وجه چک خودداری نموده و مکلف است که وجه چک را تا تعیین تکلیف نهایی در حساب صادرکننده مسدود نماید. فلذا چنان‌چه چنین چکی از سوی دارنده به بانک ارائه شود، بانک از پرداخت خودداری و در گواهی عدم پرداخت، علت صدور را اعمال ماده 14 قانون صدور چک درج می‌نماید.

6) به دلالت ماده 2 قانون صدور چک، دارنده در صورتی می‌تواند نسبت به چک بلامحل از سوی اداره اجرای ثبت محل اقدام به وصول آن نماید که در گواهی عدم پرداخت، امضای صادرکننده در بانک از طرف بانک در حدود عرف بانکداری با امضای وی مطابقت داده و گواهی شده باشد.

7) وفق ماده 5 مکرر قانون صدور چک، در صورتی که چک به نمایندگی صادر شده باشد، بانک‌ها مکلفند به هنگام صدور گواهی عدم پرداخت، مشخصات نماینده را نیز در گواهینامه مذکور درج نمایند. شایان ذکر است به صراحت ماده 19 قانون صدور چک در صورتی که چک به وکالت یا نمایندگی از طرف صاحب حساب اعم از شخص حقیقی یا حقوقی صادر شده باشد، صادرکننده چک و صاحب امضاء متضامناً مسئول پرداخت وجه چک بوده و اجرائیه و حکم ضرر و زیان بر اساس تضامن علیه هر دو نفر صادر می‌شود.

8) شکایت کیفری چک، لزوماً باید در دادسرای محل صدور گواهی عدم پرداخت صورت پذیرد. هر چند که مطابق با ماده 13 قانون آیین دادرسی مدنی، دادخواست مطالبه وجه چک که ماهیتاً یک دعوای منقول ناشی از قرارداد است می‌بایست در یکی از محل‌های الف- محل صدور چک، ب- محل وقوع شعبه بانک محال‌علیه و ج- محل اقامت متعهد به پرداخت، طرح و اقامه گردد.